باۆکــی ئیلێاس

#بەســەرهاتی "ام زمــل" کۆمەڵێکی زۆر لە دەستەی طلیحةالاسدي لە هۆزی غطفان کۆبونەوە لە دەوری ژنــێــک بە ناوی (سلمــی بنت مالــك بن حــذیفة) و لە شوێنێک پێیان دەوت "زفــر" ژنێکی ناودار بوو، وە دایکی بەناوبانگ بوو، ناوی دایکی قیرفە بوو، سوپایەکی چڕی دروست کرد بۆ دژی خــالــیــدی کــوڕی وەلــیــد رضی الــلّٰــه عنە خــالــیــد کە بیستیەوە هات بۆ کوشتاریان وه لە جەنگێکی دژوار دا ڕوبەرو بونەوە ئەو ژنــەش بەسەر حوشترەکەی دایکی بوو کە دەیان وت ئەوەی ئەو حوشترە بنەوێنێت ســەد حوشتری پێ دەدرێت، خــالــیــدی کــوڕی وەلــیــد لەگەڵ سوپای ئیسلام توانی موڕتەدان تێك بشکێنێت وه ئەو ژنــەش بکــوژێت و حوشترەکەشی ســەربڕی وه هەواڵی سەرکەوتنەکەشی گەیاند بە خەلیفە ئەبوبکری صدیــق رضی الــلّٰــه عنە..

📚«البدایةوالنهاية (لا: 323)»

📚 شرف أصحاب الحدیث للخطیب | ۳

ئەم جۆرە ڪەسانە هێندە پێویستیان بە حدیثە و عەمەلۍ پێ دەڪەن ڪە بەڵگە نەبێ لەسەر بدعە و عەقیدە باتڵەڪەیان ئەمما ڪاتێڪ بەڵگە بێ لەسەریان ئەوڪات ڕقیان لە حدیث دەبێتەوە و قابلۍ قبوڵ نییە لایان! ✹بقیة بن الولید دەڵێ : الأوزاعي پێۍ وتم : ئەۍ باوڪۍ یُحمِد چۍ دەڵێۍ دەربارەۍ قەومێڪ ڕقیان لە حدیثۍ پێغەمبەرەڪەیانە؟ وتم : ئەوانە قەومێڪۍ خراپن. وتۍ : هیچ خاوەن بدعە ـیەڪ نییە ڪە تۆ لە ڕەسول اللە ـوە ﷺ حدیثۍ بۆ دەگێڕیتەوە و دەخوێنیتەوە ڪە پێچەوانەۍ بدعەڪەۍ بێ ئیللا ڕقۍ لە حدیثەڪە دەبێ.☟ 🔸حدثني الحسن بن أبي طالب ، قال : حدثنا عمر بن أحمد الواعظ ، قال : حدثنا محمد بن هارون بن حميد ، قال : حدثنا أبو همام ، قال : حدثني بقية ، قال : قال لي الأوزاعي : يا أبا يُحمِد ، ما تقول في قوم يبغضون حديث نبيھم؟ قلت : قوم سوء. قال : لیس مِن صاحب بدعة تُحدثە عن رسول اللە ﷺ بخلاف بدعتە بحدیث إلا أبغض الحدیث.

📚 شرف أصحاب الحدیث للخطیب | ۱٥۰

#ڪافرێتۍ_باوڪ_و_دایڪۍ_ ڕەسول_ الله_ﷺ... ✍️لاۍ هەمووان ئاشڪرایە حدیثۍ ڕەسول اللە ﷺ وەحییە هەروەڪ چۆن جبریل علیە السلام قورئانۍ بۆ دابەزاندووە بەو جۆرەش حدیثۍ بۆ دابەزاندووە. جا لەم ڕووانگەیەوە هەر حدیثێڪ بە سەندۍ صحیح سابت بووبێ ئەوە واجبە لەسەر هەموو ڪەسێڪ ئیشۍ پێبڪات و ملڪەچ بێت بۆۍ ، نەڪ بچێت بە پێۍ عەقڵۍ ناقصۍ و هەوا و ئارەزووۍ طەعنۍ لێ بدات! قسەۍ من لەسەر دوو حدیثە ڪە هەردووڪیان صحیح ـن وە پێشەوایانۍ سەلەف ڕیوایەتیان ڪردوون و عەمەلیان پێیان ڪردووە ئەویش ئەو دوو حدیثەن باس لە حاڵۍ باوڪ و دایڪۍ ڕەسول الله ﷺ دەڪەن. ✹أنس بن مالڪ رضي اللە عنە دەڵێ : پیاوێڪ پرسیارۍ ڪرد لە ڕەسول اللە ﷺ ، وتۍ : باوڪم لە ڪوێیە؟ فەرمووۍ : « باوڪت لە ئاگردایە ». پیاوەڪە پشتۍ هەڵڪرد بڕوات ، ڕەسول الله فەرمووۍ : « باوڪۍ من و باوڪۍ تۆش لە ئاگردایە ».☟ 🔹عَنْ ثَابِتٍ ، عَنْ أَنَسٍ ، أَنَّ رَجُلًا قَالَ : يَا رَسُولَ اللَّه ، أَيْنَ أَبِي؟ قَالَ : « فِي النَّارِ ». فَلَمَّا قَفَّۍ دَعَاهُ ، فَقَالَ : « إِنَّ أَبِي وَأَبَاڪَ فِي النَّارِ »

📚 صحیح مسلم | ٥۰۰ سنن أبي داود | ٤۷۱۸ مسند أحمد | ۱۳۸۳٤

ئێ ئەوەتا ڕەسول اللە ﷺ دەڵێ باوڪم لە ئاگردایە بەڵگە لەوە وازحتر چۍ؟ ئیللا هەر دەبێ بەو عەقڵە پیسەتانەوە حدیث ڕەد بڪەنەوە بۆ عەقڵۍ خۆتان! ئەنجا ئەوەش بزانن پێشەوا مسلم ئەم حدیثەۍ لە ژێر ناونیشانۍ ئەم بابەدا هێناوە ⦗ باب بیان أنّ مَن ماتَ علۍ الڪُفر فھو في النارِ ، ولا تَنالُە شفاعة ، ولا تنفعە قَرابَةُ المُقربین ⦘ چەندە ڕوون و وازحە دەڵێ : ⦗ ڕوونڪردنەوەۍ حاڵۍ ئەو ڪەسەۍ لەسەر ڪوفر دەمرێ ئەوە لە ئاگردایە ، وە شەفاعەت نایگرێتەوە ... ⦘ حوڪمۍ داوە بە ڪافرێتۍ باوڪۍ ڕەسول الله ڪە لەسەر ڪوفر مردووە ، وە لە ئاگردایە و شەفاعەت نایگرێتەوە ، ڪەچۍ جاهلۍ واش هەیە دەڵێ☚❞عەقڵم نایبڕێ باوڪۍ پێغەمبەر لە ئاگردابێ!❝ ئێ تۆ چیت هەتا عەقڵت نەیگرێ؟! ئەگەر عەقڵۍ شەرعیت هەبووایە ئەوە عەقڵت نەدەڪردە پێوەر و حاڪم بەسەر حدیثۍ ڕەسول اللە ـەوە ﷺ ، ڕەسول اللە خۆۍ دەڵێ باوڪم لە ئاگردایه ئیتر تۆ ڪێۍ بڵێۍ نابێ لە ئاگردا بێت یانۍ تۆ لەو خەمخۆرترۍ بۆ باوڪۍ!! ✹هەرچۍ دەربارەۍ دایڪیشیەتۍ ئەوە أبي هریرة رضي اللە عنە دەڵێ : ڕەسول اللە ﷺ سەردانۍ قەبرۍ دایڪۍ ڪرد و دەستۍ ڪرد بە گریان ، ئەوانەشۍ ڪە لە دەورۍ بوون دەستیان ڪرد بە گریان ، فەرمووۍ : « ئیزنم وەرگرت لە پەرەوەردگارم داواۍ لێخۆشبوون بۆ دایڪم بڪەم ، بەڵام ئیزنۍ نەدام ، ئەنجا ئیزنم لێۍ وەرگرت سەردانۍ قەبرەڪەۍ بڪەم ، ئیزنۍ دام ، سەردانۍ گۆڕستان بڪەن ، چونڪە مردنتان یاد دەخاتەوە ».☟ 🔹عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللەُ عَنْەُ ، قَالَ: زَارَ النَّبِيُّ ﷺ قَبْرَ أُمِّهِ فَبَڪَۍ ، وَأَبْڪَۍ مَنْ حَوْلَهُ ، فَقَالَ : « اسْتَأْذَنْتُ رَبِّي فِي أَنْ أَسْتَغْفِرَ لَھَا ، فَلَمْ يُؤْذَنْ لِي ، وَاسْتَأْذَنْتُهُ فِي أَنْ أَزُورَ قَبْرَهَا ، فَأُذِنَ لِي، فَزُورُوا الْقُبُورَ ، فَإِنَّھَا تُذَڪِّرُ الْمَوْتَ ».

📚 صحیح مسلم | ۲۲٥۹ سنن أبي داود | ۳۲۳٤ سنن النسائي | ۲۰۳٤ سنن ابن ماجە | ۱٥۷۲ مسند أحمد | ۹٦۸۸

جا پێشەوا النسائي ئەم حدیثەۍ لە ژێر ناونیشانۍ ئەم بابەدا هێناوە ⦗ باب زیارة قبرِ المُشرِڪ ⦘ دەڵێ : سەردانۍ ڪردنۍ قەبرۍ موشریڪ. ببینن حوڪمۍ داوە بە موشریڪ بوونۍ. وە پێشەوا إبن ماجە ـش لە ژێر ناونیشانۍ ئەم بابەدا ⦗ باب ما جاء في زیارة قبور المشرڪین ⦘ هێناویەتۍ ئەمیش بەهەمان شێوەۍ پێش خۆۍ حوڪمۍ داوە بە موشریڪ بوونۍ دایڪۍ ڕەسول اللە ﷺ. ئەگەر دایڪۍ موسڵمان بووایە ئەوە هەرگیز الله ﷻ ڕێگرۍ نەدەڪرد لە ڕەسولەڪەۍ دوعاۍ خێر بۆ دایڪە مردووەڪەۍ بڪات. جا ڪورد وتەنۍ بەپێۍ بەڕەڪەۍ خۆت قاچ ڕاڪێشە. تۆ ڪە ڕۆژنامەنوسۍ لە پسپۆڕیەڪەۍ خۆتدا قسە بڪە نەڪ بێۍ لە مەسائلۍ دین و عەقیدەدا قسە بڪەیت و خەڵڪۍ عەوام وەڪ خۆت گومڕا و مل بشڪێنۍ ، ئێوە چین و ڪێن چ سەنگ و بایەخێڪتان هەیە هەتا بێن قسە لەسەر حدیث بڪەن؟! بەس ئیتر سەردەم سەردەمۍ الرویبضة ـیه واۍ لێھاتووە ڪەسانۍ تافھ دەبێ قسە لە ئمورۍ دیندا بڪەن! دیندارۍ بە بەڵگە دەڪرێ نەڪ بە عەقڵۍ فشەڵ و ڕەئۍ سواوتان هەروەڪ چۆن پێشەوا سفیان دەڵێ : دین بە ئاثارە نەڪ ڕەئۍ...☟ 🔸أخبرنا أبو منصور محمد بن عيسۍ بن عبد العزيز البزاز بھمذان ، قال : حدثنا عبيدالله بن سعيد القاضي ببُروجَرد ، قال : حدثنا عبدالله بن وهب الحافظ الدينوري ، قال : حدثنا زيد بن أخزم ، قال : حدثنا أبو داود الطيالسي ، قال : قال سفيان الثوري : إنما الدین بالآثار لیس بالرأي ، إنما الدین بالآثار لیس بالرأي ، إنما الدین بالآثار لیس بالرأي.

غەریبۍ ئەسیر ، وە شێخۍ پیرۍ خاوەن مناڵۍ زۆرۍ ڪەم دەرامەت ، وە هاوشێوەۍ ئەمانە لە هەموو ناوچەڪانۍ زەوۍ ، زانیم اللە ﷻ لە قیامەتتدا لێپرسینەوەم لێدەڪات ، وە محمد ﷺ خەصممە ترسام هیچ حوجەیەڪم پێ نەبێ لە ڪاتۍ خصومەتمدا لەگەڵۍ ، ئیتر بەزەییم بە خۆمدا هاتەوە. وە جارێڪ فاطمەۍ خێزانۍ چوو بۆ لاۍ داواۍ لێڪرد درهەمێڪۍ بە قەرز پێبدات هەتا ترێۍ پێ بڪڕێ ، بەڵام پێۍ نەبوو ، پێۍ ووت : ئەۍ ئەمیرۍ ئیمانداران ئایا لە خەزێنەڪەتدا هیچۍ تێدا نییە ترێۍ پێ بڪڕۍ؟! ووتۍ : ئەو نەبوونیەم پێ باشتر و ئاسانترە هەتا ئەوەۍ لە قیامەتتدا ڪۆت و زنجیر بڪرێم لە ئاگرۍ جھنمدا. هەروەها فاطمەۍ خێزانۍ پێۍ ووت : جارۍ وا هەبوو لە ناو جێگە لەگەڵم بوو بیرۍ ئاخیرەتۍ دەڪرد دەستۍ دەڪرد بە لەرزین هەروەڪ چۆن تەیر دەلەرزێ لە ناو ئاودا ، ئیتر دادەنیشت و دەگریا منیش بەزەیم پێیدا دەهاتەوە لێفەڪم پێیدا دەدا ، وە پێم ووت : خۆزگە نێوان ئێمە و خیلافەت هێندەۍ نێوان مەشریق و مەغریب بووایە ، واللەهۍ لەو ڪاتەوەۍ بوویتە خەلیفە خۆشۍ و شادۍ ڕووۍ تێنەڪردووین.☟ 🔸فلما رجع من الجنازە وقد بایعە الناس ، واستقرت الخلافە باسمە ، انقلب وهو مغتم مھموم ، فقال لە مولاە : ما لڪ هڪذا مغتما مھموما ، ولیس هذا بوقت هذا؟ فقال ویحڪ! وما لۍ لا ٲغتم ، ولیس ٲحد من ٲهل المشارق والمغارب من هذە الٲمە ٳلا وهو یطالبني بحقە ٲن ٲؤدیە ٳلیە ، ڪتب ٳلي في ذالڪ ٲو لم یڪتب ، طلبە مني ٲو لم یطلب ، ثم خیر امرٲتە فاطمە ٲن تقیم معە علۍ ٲنە لا فراغ ٳلیھا ، وبین ٲن تلحق بٲهلھا وبڪت وبڪۍ جواریھا لبڪائھا ، ثم اختارت مقامە معه علۍ ڪل حال... ثم ٲخذ ٲموال جماعە من بني ٲمیە فردها ٳلۍ بیت المال وسماها ٲموال المظالم ، فاستشفعوا ٳلیە بالناس ، وتوسلوا ٳلیە بعمتە فاطمە بنت مروان فلم ینجح فیە ولم یردە عن الحق شيء. وقد رد جمیع المظالم حتۍ ٲنە رد فَصَّ خاتم ڪان في یدە قال : ٲعطانیەِ الولید من غیر حقە ، وخرج من جمیع ما ڪان فیە من النعیم في الملبس والمآڪل والمتاع ، حتۍ انە ترڪ التمتع بزوجتە الحسناء فاطمة بنت عبدالملڪ ، ورد جھازها وما ڪان من ٲموالھا ٳلۍ بیت المال. وقد ڪان دخلە في ڪل سنة قبل ان یلۍ الخلافە ٲربعین ٲلف دینار ، فترڪ ذالڪ ڪلە حتۍ لم یبق لە دخل سوۍ اربعمائة دینار في ڪل سنة. وقالت زوجتە فاطمة : دخلت یوما علیە وهو جالس في مصلاە واضعا خدە علۍ یدە ، ودموعە تسیل علۍ خدە ، فقلت مالڪ؟ فقال ویحڪ یا فاطمة ٳني قد ولیت من امر هذە الٲمة ماولیت ، فتفڪرت في الفقیر الجائع ، والمریض الضائع ، والعاري المجھود ، والیتیم المڪسور ، والٲرملة الوحیدة ، والمظلوم المقھور ، والغریب والٲسیر ، والشیخ الڪبیر وذﻱ العیال الڪثیر والمال القلیل ، وٲشباهھم في ٲقطار الٲرض فعلمت ٲن ربي عزوجل سیسٲلني عنھم یوم القیامة ، وٲن خصمي دونھم محمد فخشیت ٲن لا یثبت لي حجة عند خصومتە ، فرحمت نفسي فبڪیت. ودخل علۍ امرٲتە یوما فسٲلھا ٲن تقرضە درهما ٲشترۍ لە بھا عنبا ، فلم یجد عندها شیئا ، فقالت لە : ٲنت ٲمیر المؤمنین ولیس في خزانتڪ ما تشتري به عنبا؟! قال : هذا ٲیسر من معالجة الٲغلال والٲنڪال غدا في نار جھنم. وقالت امرٲتە فاطمة : ولقد ڪان یڪون معي في الفراش فیذڪر من ٲمر الآخرة فینتفض ڪما ینتفض العصفور في الماء ، ویجلس ویبڪي فاطرح علیە اللحاف رحمة لە ، وٲنا ٲقول : یالیت ڪان بیننا وبین الخلافة بعد المشرقین ، فواللە ما رٲینا سروراً منذ دخلنا فیھا.

📚 البدایة والنھاية لابن ڪثیر | ❪۲۲٦٫۲۲۳٫۲۲۱٫۲۲۰٫۲۱۸/٥❫

🍁عمر ڪوڕۍ عبدالعزیز ڪوڕۍ مروان ڪوڕۍ الحڪم الٲموي ، وە لە سەرۍ دایڪیەوە ئیمامۍ عمر ڪوڕۍ خطاب باپیریەتۍ ، خەلیفەۍ ڕاشد ئیمامۍ زاهیدەڪان ، ساڵۍ ❪101❫ ـۍ هیجرۍ وەفاتۍ ڪردووە.

#خەلیفە_و_فەرمانڕەواۍ_عادل... 👑ڪاربەدەست و فەرمانڕەواۍ موسڵمان ئەو ڪەسەیە ڪاتێڪ دەچێتە سەر ڪورسۍ فەرمانڕەوایەڪەۍ بە یەڪ چاو سەیرۍ بنەماڵە و خزمەڪانۍ لەگەڵ خەڵڪەڪەۍ ژێر دەستۍ دەڪات ، ئەمما فەرمانڕەواۍ ظاڵم و بێ دین ئەوە چاوۍ ڪوێرە لە ئاست میللەتەڪەۍ ، ڪەچۍ بۆ خانەوادە و بنەماڵە و خزمەڪانۍ هەموو گیانۍ دەبێتە چاوو قاسەۍ پڕڪردنۍ پارە ، هەتا حسابۍ حەوت پشتۍ نەوەڪانیشۍ دەڪات هێندەیان بۆ دەدزێ وەڪ ئەم دەسەڵاتدارانەۍ هەرێم. 📌خەڵڪۍ خەیاڵیان خاوە و خۆیان دەخەڵەتێنن پێیان وابێ ئەمانە دەگۆڕرێن ، چونڪە دوو هۆڪار ئینسانەڪان دەگۆڕن : یەڪەمیان : دیندارۍ و ترسۍ اللە ﷻ. دووەمیان : ویژدان و مرۆڤ بوون. دەۍ ئەم ڪاربەدەستانە هیچڪامیان نییە. ◉←عمرۍ ڪوڕۍ عبدالعزیز یەڪێڪە لەو خەلیفە عادلانەۍ ڪە ئیسلام بە خۆیەوە بینۍ ، هەرچەندە ❪58❫ ساڵ دواۍ خەلیفە ڕاشدەڪان هات ، بەڵام بە هۆۍ ئەو عەدالەتەۍ هەۍ بوو شوێن پێۍ ئەوان ڪەوت دەبینۍ زۆرێڪ بە خەلیفەۍ ڕاشد ناوۍ دێنن و حسابۍ دەڪەن ، رحمە اللە سەرەڕاۍ شایستە بوون و ڪەفائەتۍ بە پۆستۍ خەلیفەیۍ ، بەڵام پێۍ خۆش نەبووە لە لایەن خەلیفەۍ پێش خۆیەوە دەست نیشان ڪراوە بۆ هەڵگرتنۍ پایەۍ خیلافەت. ✹ٳبن جریر الطبرۍ ڪاتێڪ باسۍ مەوقیفۍ بەیعەتەڪەۍ دەڪات دەڵێ : رجاء ڪوڕۍ حیوە دەڵێ : ڪاتێڪ بەنۍ ئوممەیە ڕۆشتن و دەورو بەرم چۆڵ بوو ، عمر ڪوڕۍ عبدالعزیز‌ هات ، ووتۍ : ئەترسم سلیمان ڪوڕۍ عبدالملڪ ئەمرۍ خیلافەتۍ بۆ من جێھێشت بێ ، سوێندت دەدەم بە اللە ، وە لەبەر ئەو نزیڪۍ و حورمەت و تێڪەڵییەۍ هەمە لەگەڵت پێم بڵێ ئەگەر لە نوسراوەڪەیدا بەیعەتۍ منۍ تێدایە با بچم داواۍ لێبڪەم بمبەخشێ لەو پۆستە ، ووتم : واللەهۍ یەڪ حەرفیشت پێناڵێم دەربارەۍ ، ئیتر عمر هەستا بە تووڕەییەوە ڕۆیشت. دواتر ڪاتۍ بەیعەتدان پێۍ لە خەمدا تواناۍ نەبوو ل ەسەر پێیەڪانۍ بوەستێ و پێیەڪانۍ هەڵینەدەگرت هەتا هەردوو قۆڵیم گرت و دامنیشاند .... عمر ووتۍ : ٳنا للە وٳنا ٳلیە راجعون! پێۍ ناخۆش بوو ڪراوەتە خەلیفە.☟ 🔸قال رجاء : فلما تفرقوا جاءني عمر بن عبدالعزیز فقال : ٲخشۍ ٲن یڪون هذا ٲسند ٳلي شیئًا من هذا الٲمر ، فٲنشدڪ اللە وحُرمتي ومودتي ٳلا ٲعلمتني ٳن ڪان ذالڪ حتۍ ٲستعفیە الآن قبل ٲن یٲتي حال لا ٲقدر فیھا علۍ ما ٲقدر علیە الساعة ، فقلت : لا واللە ما ٲنا بمخبرڪ حرفًا واحدًا ، قال : فذهب عمر غضبان. وٲخذت بضَبعَي عمر بن عبدالعزیز فٲجلستە ..... قال عمر : ٳنا للە وٳنا ٳلیە راجعون! حین صارت ٳلی لڪراهتە ٳیاها.

📚 تاریخ الٲمم والملوڪ للطبري | ❪۳۹۱/۳❫

✹ٳبن ڪثیر ڪاتێڪ باسۍ وەفاتۍ خەلیفە سلیمان ڪوڕۍ عبدالملڪ دەڪات و بەیعەتدان بە عمرۍ ڪوڕۍ عبدالعزیز دەڵێ : ڪاتێڪ دواۍ ناشتنۍ هاتەوە خەڵڪۍ بەیعەتیان پێدابوو ، خیلافەت جێگیر بوو بە ناویەوە ، بەڵام غەمبار و بێتاقەت بوو ، خزمەتڪارەڪەۍ پێۍ ووت : چیتە بەو جۆرە غەمبار و بێتاقەتۍ ، لە ڪاتێڪدا ئەمە ڪاتۍ بێتاقەتۍ نییە؟ ووتۍ : ویحڪ! چۆن غەمبار نەبم ، هیچ ڪەسێڪ نییه لە مەشریق و مەغریب لەم ئوممەتە ئیللا داواۍ حەقۍ خۆیم لێدەڪات ، بۆم بنوسێ و ئاگادارم بڪاتەوە یاخود نا ، داوام لێبڪات یاخود نا ، پاشان خێزانەڪەۍ فاطمەۍ ڪچۍ عبدالملڪ ڪوڕۍ مروان سەرپشڪ ڪرد ئایا لەگەڵۍ دەمێنێتەوە لە ڪاتێڪدا هیچ ڪاتێڪۍ فەراغۍ نەماوە بەهۆۍ سەرقاڵۍ خیلافەتەوە ، یاخود بچێتەوە بۆ لاۍ ئەهلەڪەۍ ، فاطمە گریا وە جارییەڪانیشۍ دەسیان ڪرد بە گریان ، پاشان ئەوۍ هەڵبژارد هەرچۆن بێ لەگەڵۍ دەمێنێتەوە... پاشان دەستیڪردە گەڕاندنەوەۍ ماف بۆ خەڵڪۍ ، دەستۍ گرت بەسەر پارەۍ هەندێڪ ڪەس لە بەنۍ ئوممەیە گەڕاندیەوە بۆ بیت المال وە ناوۍ لێنا ئەو پارەیەۍ بە زوڵم پەیداڪراوە مظالم ، ئەمانیش چوون واسیطەیان ڪرد بە ئامۆژنۍ فاطمەۍ ڪچۍ مروان ، بەڵام سوودۍ نەبوو ، ئەمە نەبووە هۆڪار واز بێنێ لە گەڕاندنەوەۍ حەق. وە هەموو مظالمەڪانۍ گەڕاندەوە هەتا « "فَصَّ خاتم" ئەو بەردە گرانبەهایەۍ ڪە لە ناوەڕاستۍ ئەڵقە جێگیر دەڪرێ ». ڪە لە دەستیدا بوو گەڕاندەوە ووتۍ : ولید ڪوڕۍ عبدالملڪ بە ناحەق پێۍ دام ، وازۍ لە هەرچۍ خۆشۍ و خواردن و پۆشاڪۍ گرانبەها هەیە هێنا ، هەتا وازۍ هێنا لە خۆشۍ و چێژ وەرگرتن لە خێزانە جوانەڪەۍ فاطمەۍ ڪچۍ عبدالملڪ وە هەرچۍ پارە و خشڵە گرانبەهاڪانۍ هەبوو ناردنیە بیت المال. عمر پێش ئەوەۍ ببێتە خەلیفە دەخل و داهاتۍ ساڵانەۍ ❪40❫ هەزار دینار بوو ، بەڵام ڪە بوویە خەلیفە وازۍ لێۍ هێنا هیچۍ بۆ نەمایەوە ❪400❫ دینار نەبێ لە ساڵێڪدا. فاطمەۍ خێزانۍ دەڵێ : ڕۆژێڪ چوومە ژوورەوە بۆ لاۍ لە شوێنۍ نوێژەڪەۍ دانیشت بوو ڕوومەتۍ خستبوویە سەردەستۍ ، وە فرمێسڪەڪانۍ بەسەر ڕوومەتیدا دەهاتنە خوارەوە ، پێم ووت : چیتە؟ ووتۍ : ویحڪ ئەۍ فاطمە من ئەمرۍ ئەم ئوممەتەم پێ سپێردراوە ، بیرم ڪردەوە لە فەقیرۍ برسۍ ، نەخۆشۍ پەڪ ڪەوتووەۍ لەبیرڪراو ، ماندووۍ بێ پۆشاڪ و پشت ، وە یەتیمۍ دڵشڪاو ، وە بێوەژنۍ تەنھا ، وە ستەم لێڪراوۍ بەزێنراو ، وە

کاتێک موسڵمانان بەیعەتیان دا بە ئەبوبکری صدیق رضی الــلّٰــه عنە ئەم وتارەی فەرموو: بووم بە سەرگەورەتان و لە کەسیشتان باشتر نیم ئەگەر باشم کرد کۆمەکیم بکەن، ئەگەر خراپم کرد ڕاستم بکەنەوە، ڕاستگۆیی سپاردەیە، درۆ کردنیش ناپاکییە، لە لای من لاوازتان بەهێزتانە ـ ان شاء الــلّٰــه ـ تۆڵەی بۆ دەکەمەوە و بەهێزیشتان لاوازە لە لام تا ان شاء الــلّٰــه تۆڵەی لێ دەستێنم، هیچ گەلێک جیهادو گیان فیدایی لە پێناوی الــلّٰــه دا واز لێ ناهێنێت مەگەر الــلّٰــه سەرشۆڕیان دەکات، بەدڕەوشتیش لەناو هەر گەلێک دا لە ناو هەرگەلێک دا ئاشکرا ببێت الــلّٰــه ﷻ بەڵای سەرتاسەرتان بۆ دەنێرێت، تا گوێڕایەڵی الــلّٰــه‌م گوێڕایەڵم بن، ئەگەر سەرپێچیم کرد بۆتان نیە بە گوێم بکەن دەی فەرمون هەستن بۆ نوێژەکانتان رەحمەتی الــلّٰــه‌تان لێ بێت..

📚(البدایة والنهاية ـ ۳۰٥-۳۰٦ --٦)

هەواڵ گەیەنرا بە خەلیفە "ئەبوبکری صدیق"رضی الــلّٰــه عنە کە دوو ژن لە ناوچەی حەزرەمەوت بە گۆرانیەوە قسەیان بە پێغەمبەری الــلّٰــه‌و موسوڵمانان وتوە، موهاجیریش کە والی و فەرمانڕەوای ئەو وڵاتە بوو سزای دا بە سەریان دا بە بڕینی دەستیان و شکاندنی چوار دانی پێشەوەیان، بەڵام ئەبوبکری صدیق رضی الــلّٰــه بەو سزایە ڕازی نەبوو فەرمووی: سزایەکی سوکی ئەو دوو تاوانبارەی داوە بەم بۆنەیەوە نامەیەکی بۆ نوســــی: دەربارەی ئەو دوو ئافرەتەی کە هۆڵاندوویانە و تیایدا جنێویان بە پێغەمبەری الــلّٰــه صلی الــلّٰــه علیە وسلم داوە، هەواڵم پێ گەیشتوە کە چ سزایەکت دەرکردوە بۆ ئەو ژنەی کە گۆرانی وتوە و ئەگەر پێش من سزات نەدانایە من فەرمانم پێ دەدایت کە بتکوشتنایە چونکە سزای دەم کوتان بۆ پێغەمبەران وەک سزای ئاسایی خەڵکی نیە، هەر کەسێک شتی وای لێ وەشایەوە یان پاشگەز بویەوە ئەگەر موسڵمان بوبێت، ئەگەر هاوپەیمان بوبێت ئەوە دەبێت بە شەڕکەر و ناپاک.

📚«تأریخ الطبري(٤:۱٥۷)»

عبد الــلّٰــه بن عمرو دەڵێت: بە ڕاستی لە ناو دەریــا کۆمەڵە شەیتانێکی زیندانیکراو هــەن کە خەریکە بێنە دەرەوە و قورئان بەسەر خەڵکی دا بخوێننەوە .

📚[الفتن لنعيم بن حماد/(1807)]

ابن شوذب دەڵێت: یەکەم میمبەر کە #دەجــــال سەر دەکەوێت بەسەری دا میمبەری البصرة ـیە، دەڵێت: ئەی خەڵکینە هەر کەسێک دەوڵەمەند بێت زیاتری پێ دەدەین، وە هەر کەسێک هەژار بێت سامانی پێ دەدەین .

📚[البلدان لابن الفقيه الهمداني ص/(239)]

محمد بن السائب الكلبي دەڵێت: (يــأجــــوج و مــأجــــوج) خواردنیان ئەژدیها ـیە (دراگۆن، تنين)، هیچ چاندنێکیش ناکەن بەڵکو لە ماڵەکانیان شت گەلێکی وەک شاخ دەڕوێت و دەیخۆن .

📚[تفسير أبي حفص النسفي ١٤٩/١٠]

شــهــر بــن حــوشب دەڵێت: لە هەندێک کتێب دا خوێندمەوە: الــلّٰــه ﷻ بە دوو فریشتە ڕاسپێردراوەکە دەفەرمووێت: هیچ شتێک لەسەر بەندەکەم مەنوسن لە بارودۆخی دڵتەنگی .

📚[تفسير أبي إسحاق الثعلبي ١٢٢/٥]

عبد الرحمن بن عائذ دەڵێت: پێغمبەرێک لە پێغەمبەران نێردرا بۆ لای گەلێک پێیانی فــــەرمــوو: هــەڵسن لــەبــەر ئــەم ڕۆژە بۆ ســێبەر (الــلّٰــه عز وجل) لێتان خــــۆش دەبێت، بەڵام ڕەتیان کردەوە .

📚[المجالسة وجواهر العلم لأبي بكر الدينوري ٣٣٥/١]

ابن سيرين دەڵێت: بوخزێنراوە بۆ پیاو کە لەسەر ســک پاڵکەوێت، وە بۆ ئافرەتیش لەسەر پشت پاڵکەوێت .

📚[الجامع لمعمر بن راشد (19803)]

مجاهد بن جبر دەڵێت: ﴿وَلا تَهِنُوا﴾ ووتی : لاواز مەبن .

📚[تفسير ابن المنذر النيسابوري (950)]

أسلم مولی عمر بن الخطاب دەڵێت: عــمــر بــن الــخــطاب وتاری بۆ خەڵکی دا ووتی: من لە خەونم دا کەڵەشێرێکی سوورم بینی دەنوکی لێ دەدام لەسەر شوێنی ئیزارەکەم (ئیزار پۆشاکی بەشی خوارەوەیە) سێ دانە دەنووکی لێدام . أسماء بنت قيس شیکردەوە و ووتی: ئەگەر خەوەکەت ڕاست بێت ئەوا پیاوێک لە عەجەم دەتکوژێت . (عەجەم لە لایەن عەرەب جگە لە عەرەب دەگرێتەوە بە تایبەتی کــوردەکان وە <بلاد العجم> بە هەرێمی پارس و خاکی کوردان ووتراوە، ئەوە بوو أبو لؤلؤة فيروز <پیرۆز> النهاوندي کوشتی کە خەڵکی نەهاوند بوو سەر بە هەمەدان کە لە کوردانی لوڕ بوو، وە ئەو مامی الإمام التابعي أبي الزناد عبد الــلّٰــه بن ذكوان ـه قوتابي أنس بن مالك، والــلّٰــه أعلم) .

📚[المصنف لابن أبي شيبة/٣٠٥٠٦]

وهب بن منبه الخراساني دەڵێت: هەندێک لە زانایان دەڵێن شــەیتان سواری مــارە چــوار قاچەکە بووە کاتێک هاتە لای ئــادەم بۆ ئەوەی لە درەختەکە بخوات . الــلّٰــه پێی فەرموون: لە بەهەشت دەربچن و دابەزن بۆ سەر زەوی، هەندێکتان دوژمنی هەندێکی ترتانن . ووتــــی: مــارەکە قاچەکانی لە دەست دا و جبریل هەڵیگرت و فڕێیدایە سەر چیای جی لە خۆراسان . هەندێک لە زانایان وا گومان دەبەن کە دەجــجــال لە کۆتایی زەمــان دا بەو دەردەچێت (بەو مارە لە دوورگەکە دەردەچێت) . ئــادەم دابەزی بۆ چیای لوبنان، هەندێک کەس دەڵێن جودي، حــــوا ـش دابەزی بۆ چیای الطور . .

📚[التيجان في ملوك الحمير لوهب بن منبه ص (16)]

ببەخشەو دەســت واڵا بــە حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ حَرْبٍ ، ثَنَا مَالِكُ بْنُ سُعَيْرٍ، عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ، عَنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ المُنْذِرِ : عَنْ أَسْمَاءَ ابنةِ أَبِي بَكْرٍ ، قَالَتْ : كُنْتُ امْرَأَةً مُحْصِيَةً ، فَقَالَ النَّبِيُّ ﷺ : «أَنْفِقِي ، أَوْ أَنْفِحِي، أَوِ ارْضَنِي ، وَلَا تُحْصِي ؛ فَيُحْصَى عَلَيْكِ ، أَوْ : لَا تُوعِي ؛ فَيُوعِي اللَّهُ عَلَيْكِ  . أسماءـی کچی أبوبکر دەفەرمووێت: من ئافرەتێك بووم حسابم دەکرد [واتا: حسابم بۆ پارە دەکرد و دەست نوقاو بووم ] رســول الــلّٰــه ﷺ فــەرمــووی: ببەخشە، و دەست واڵا بە، بدە گەرچی کەمێک بێت، وە حسابی مەکە [لێکی مەدەوە ]؛ بەم شێوە لەسەرت حساب دەکەن، وە کۆی مەکەوە و نەبەخشیت، بەم شێوە الــلّٰــه پێت نابەخشێت و لێت دەگرێتەوە.

📚«صحیح البخاری: (2591)» 📚«و مسلم (1029)»

اللالکائي بابێکی داناوە بە ناونیشانی: (ئەوەی ریوایەت کراوە دەربارەی کەسی بکوژی بە ئەنقەست کە تەوبەی بۆ هەیە) #دەڵێت: تەفسیری ووتەی الــلّٰــه ﷻ: ﴿وَمَن یَقۡتُلۡ مُؤۡمِنࣰا مُّتَعَمِّدࣰا فَجَزَاۤؤُهُۥ جَهَنَّمُ خَـٰلِدࣰا فِیهَا﴾ [النساء: ٩٣]، ئەمە نەسخ بۆتەوە بە ووتەی الــلّٰــه ﷻ: ﴿إِنَّ ٱللَّهَ لَا یَغۡفِرُ أَن یُشۡرَكَ بِهِ﴾ [النساء: ٤٨]. ئەمە ریوایەت کراوە لە: عمر، ابن عمر، عبد الــلّٰــه بن عمرو بن العاص، وە یەکێکە لە دوو ریوایەتەکە لە ابن عباس ـەوە رضي الــلّٰــه عنه. وە لە تابعین: مجاهد، سعید بن جبیر، عکرمة، أبي مجلز لاحق بن حمید.

📚[شرح أصول اعتقاد : 1770]