Anliliy اساطیر ایـران و

حس میکنم یه ارتباطی هست که بعد رفتنت، سرپرست ۹تا حیوون خونگی شدم. شاید از بهشت فرستادیشون اینجا تا تنهاییمو پر کنن

حالا روزمون فرخنده ولی نمیدونم این از کجا دراومد:) ۶ تیر در ایران باستان جشن نیلوپر یا نیلوفر بود که همزمان با باز شدن گل های نیلوفر در اول تابستان برگزار میشد و مرتبط با ستایش آب و ایزدبانو آناهیتا بوده؛ هرچند دور از ذهن نیست که بخوایم ایزدبانو آناهیتا رو با «زنانگی و پاکی» مرتبط بدونیم ولی این که بگیم ۶ تیر روز دختره، یه برداشت مدرنه و ریشه تاریخی نداره 🤍

دُش یه پیشوند چندین هزارساله است که از ایران باستان یادگاری مونده

دُش به معنای بد، ناپسند و ناسالمه

و ترکیب هایی مثل «دشنام: سخن بد»، «دشوار: بد‌+وار، سخت» ازش پدید اومدن. میدونیم که من به معنای منش در زبانمون دیده میشه. پس دشمن میشه منش بد، اندیشه بد امروزه، دشمن یعنی کسی که در برابر ماست و میخواد بهمون آسیب بزنه؛ و نیاکانمون چنین فردی رو بد‌منش و بد‌اندیش میدونستن.

پیشدادیان

ایران‌ویج در جغرافیای اساطیری اوستایی ایرانیان جهان رو به هفت بوم، یا قاره تقسیم میکردن، بین این هفت بوم یکیشون بوم خونیرس بود که در مرکز زمین قرار داشت و شش بوم یا قاره دیگه ی اون رو احاطه میکردند در آغاز جهان از میان همین هفت بوم فقط بوم خونیرس محل زندگی انسان‌ها بود و باقی بوم ها مکان زندگی جادوگران و پریان و دیوان و....بودند. بعدها انسان‌ها از خونیرس به بوم های دیگه نقل مکان کردند و نژاد های مختلفی به وجود اومد ایران ویج هم در خونیرس، و درواقع نخستین و مقدس ترین بخش از خونیرس بود که به باور اوستایی اگر خونیرس رو بدن انسان تصور میکردیم، ایران ویج قلب تپنده ی این بدن به شمار میرفت. ایران ویج یا اَیرَنَ ویجه به معنای سرزمین ایرانیانه. ویج یا بیج به معنای سرزمین و گستره است و در اساطیر روایت شده که با افرینش های نخستینِ جهان از جمله کیومرث، گاو یکتا آفریده، انواع گیاهان و دیگر آفریدگان آغازین پیوند خورده. در فرگرد یکم وندیداد بند ۲,۳ میخونیم :

من هر سرزمینی را چنان آفریدم که به چشم مردمانش خوش آید، هر چند بس رامش بخش نباشد. اگر من هر سرزمینی را چنان نیافریده بودم، همهٔ مردمان به اَیرییانَه وَئِجو(ایران‌ویج) روی می‌آوردند. نخستین سرزمین و کشور نیکی که من، اهوره مزدا، آفریدم ایرییانه وَئِجو بود بر کرانهٔ دایتیا (رودی اسطوره‌ای). پس آنگاه انگره‌مَینیوی(اهریمن) همه تن مرگ بیامد و به پتیارگی، اژدها را در رود دایتیا بیافرید و زمستان دیو آفریده را بر جهان هستی چیرگی بخشید. در آن جا ده ماه زمستان است و دو ماه تابستان و در آن دو ماه نیز، هوا برای آب و خاک و درختان سرد است. زمستان همراه با بدترین بلاها در آن جا فرود می‌آید.

از نگاه اوستایی، ایران‌ویج بهترین سرزمین نیست چون راحت‌ترین جا برای زندگیه؛ بهترینه چون نخستین و مقدس‌ترین بخش آفرینشه. و به همین دلیل، اهریمن هم اولین ضربه‌اش رو به همونجا میزنه. زمستانِ سخت ایران‌ویج در واقع نشان از آغاز نبرد میان نظم اهورایی و آشوب اهریمنیه؛ نبردی که بعداً به کل جهان گسترش پیدا می‌کنه جالب اینجاست که با وجود این زمستان سخت اهریمنی، در اساطیر گفته میشه لذت و نشاط در ایران‌ویج به حدیه که اگر اهورامزدا سرزمین های دیگه رو نمی‌آفرید تمام مردم به ایران‌ویج روی میاوردن. و اگه میپرسید چرا؟ باید بگم که اسطوره جوابی براش نداره، اما شاید فرهنگ ایرانی و تاب‌آوریش در سخت ترین شرایط بتونه سرنخ این معما باشه. ایران‌ویج دقیقا کجای جغرافیاست؟ جواب قطعی نداریم. اما پژوهش‌گران زیادی تلاش کردند مکان تقریبی ایران‌ویج افسانه ای رو حدس بزنن. در متون مربوط به دوره ساسانیان ایران‌ویج جایی در شمال غرب ایران و اطراف آذربایجان توصیف شده. با افزایش دانسته های مورخین از زبان اوستایی نظرشون بر این شد که ایران‌ویج در خوارزم باستان بوده پس با وجود این اختلاف بزرگ در شرق و غرب نمیشه به نتیجه قطعی رسید اما اگه خواستید بیشتر مطالعه کنید :

مایکل ویتزل : سرزمین ایرانیان مایکل ویتزل : کتابخانه ایرانیان مریم سینایی : آریایی

شاید جالب‌ترین ویژگی ایران‌ویج اینه که هرچی بیشتر روی نقشه بگردیم، کمتر پیداش می‌کنیم. چون ایران‌ویج بیش از اینکه یه مکان باشه، یادگار خاطره‌‌ای اساطیری از سرزمین آغازین ماست؛ جایی که در ذهن ایرانیان، جهان آغاز میشه.

پیشدادیان

در اساطیر ایرانی، کیومرث نخستین بشره. البته نه به معنای آدم و حوا، بلکه حتی پیش‌تر از اون. کیومرث رو میشه انسان صفر در نظر گرفت یا بهتره بگیم اولین نسخه از آفرینش انسان در جهان‌بینی ایرانی.

نام کیومرث در منابعی مثل اوستا، بندهشن، دینکرد و زادسپرم اومده، اما خیلی کوتاه و پراکنده. فردوسی در شاهنامه روایت داستانی تری داره، خودش هم اشاره می‌کنه که برای روایت شاهیِ کیومرث از خدای‌نامه‌های ساسانی بهره گرفته،که امروز از بین رفتن. بندهشن هم از کتاب چهرداد اسم میبره که شرح مفصل‌تری از داستان کیومرث داشته و اون هم سوخته و به ما نرسیده:)

اما برگردیم به خودِ کیومرث. اسمش در اصل «گَیومَرِتَن» (Gayo Maretan) بوده. قبلا گفتیم که Maretan با مفهوم مرگ و میرایی ارتباط داره. بخش گَیو یا گیا هم با مفهوم زندگی و جان پیوند داره که هنوز ردش در واژه‌هایی مثل گیان پیداست. پس گَیومرتن رو میشه چیزی شبیه زندگیِ میرا یا جانِ فانی ترجمه کرد. کیومرث در متون دینی و آیینی داستان‌های گوناگونی داره، اما برای این یادداشت فعلاً سراغ روایت شاهنامه از معرفیش می‌ریم و به همین بسنده میکنیم:

نخستین‌کسی کآمد اندر جهان / به گفتارِ دیوانِ پیشین‌دوان کیومرث آمد برِ تختِ‌گاه / نخستین‌به‌تاج‌وکمر، پادشاه چو آمد به‌برجِ حمل، آفتاب / جهان گشت با فرّ و آیین و آب بتابید از آن‌سان ز برجِ بره / که گیتی جوان گشت از آن یک‌گره کیومرث شد بر جهان کدخدای / نخستین به کوه اندرون ساخت جای سرِ بخت و تختش برآمد به کوه / پلنگینه پوشید خود با گروه ازو اندر آمد همی پرورش / که پوشیدنی نو بد و نو خورش به گیتی نبود این‌چنین نام و ننگ / نه آغازِ این دفتر و این فرهنگ

کیومرث فقط نخستین انسان نیست؛ تو بسیاری از روایت‌ها، نخستین شاه جهان هم به شمار میاد. به همین خاطر از همون ابتدای اسطوره‌های ایران، مفهوم انسان و فرمانروایی کنار هم قرار می‌گیرن. انگار نخستین کسی که انسان نامیده میشه، همزمان مسئول نظم بخشیدن به جهانه. تولد کیومرث با نوزایی جهان گره خورده. فردوسی آغاز پادشاهی کیومرث رو همزمان با رسیدن خورشید به برج حمل/بره/فروردین توصیف می‌کنه که طبیعت دوباره زنده میشه و سال نو آغاز میشه. بعد از اون می‌گه که کیومرث در کوه‌ها جای می‌گیره و «پلنگینه» می‌پوشه؛ پلنگینه یعنی پوششی از پوست پلنگ، درست مثل تصورمون از انسان های غارنشین. شاهنامه این دوره رو زمانی می‌دونه که انسان از عریان بودن فاصله می‌گیره و اولین شکل‌های پوشش، خوراک و پرورش پدیدار میشن. در برخی روایت‌های اساطیری، کیومرث در ایران‌ویج زندگی می‌کنه؛ سرزمینی آرمانی که در جهان‌بینی ایرانی جایگاه ویژه‌ای داره و خودش داستان مفصل و جداگانه‌ای می‌طلبه. اما تا همینجا بگم که تو این دوره، کیومرث هنوز فناناپذیره، و بعد اتفاقاتی پیش میاد که باعث میشه فانی و میرا بشه، بعد از اون ۳۰ سال زندگی میکنه و میمیره. و بعد از اون؟

یه نکته کم اهمیت تر ولی جالبم بگم تو کتیبه های هخامنشی از واژهٔ martiya برای اشاره به به گروهی از انسان ها، یا خود انسان استفاده شده. بعد از پیدایش واژه ی مَرد در پارسی میانه، «مَردُم»، از ریشهٔ مرد، به مفهوم گروهی از انسان‌ ها رواج پیدا کرد

حالا که تابستون شروع شده، یادآوری کنم که ما ماه مرداد نداریم، یعنی نام ماه مرداد از اساس با گاهشمار خورشیدی هم‌خوان نیست. شکل درست‌ترش امُرداد هست؛ که از ریشه باستانی Amərətāt به معنای جاودانگی میاد و از پیشوند نفی ا و ریشهٔ مِرت / مَرِت به معنای مرگ و میرایی ساخته شده. در نتیجه امرداد به معنای بی‌مرگی یا نامیراییه در پارسی امروزی، واژهٔ مَرد به معنی man و مُرد به معنی died از نظر نوشتار یکسانن اما در گفتار آوای متفاوتی دارن، این تفاوت آوایی نتیجه ی تحول تاریخی زبانه، و پیوند معنایی بین انسان و میرایی تو ریشه زبان قابل ردگیریه :

Maretan martiya mart mard mord

به همین دلیله که با وجود هم ریشه بودن مَرگ و مُردن، نمیگیم مُرگ، بلکه هنوز به ریشه کهن تر تکیه میکنیم در مورد امرداد هم میشه این مسیر تحول آوایی رو دنبال کرد :

Amərətāt Amərədād Amurdād

اگه از زاویه ی معنایی نگاه کنیم مَرد در سنت‌ ایرانی بیشتر به معنای انسان بوده و به مفهوم بشرِ فانی اشاره داره. درواقع میخواد برسونه به انسانی که در برابر مفهوم جاودانگی، ذاتاً میرا و فانیه. در نتیجه، واژه‌های مَرد، مرگ و مُردن رو میشه تو یه شبکهٔ ریشه‌ای مشترک دید که در اون مفهوم اصلی، میرایی انسانه. هرچند در پارسی نو، این پیوند معنایی تو نگاه روزمره پنهان شده؛ خلاصه، چندان الکی نیست که مَرد و مُرد نوشتار مشابهی دارن.

خرداد 🌴

من متوجه شدم که انسان بسیار زبون نفهمی هستم، هزاران بار منطقی اتفاقی که افتاده رو به خودم توضیح دادم، با این درد کنار اومدم،پذیرفتمش! اما هنوز مچ خودمو میگیرم، حین ویس دادن به اکانتی که دیگه هیچوقت انلاین نمیشه