ژاژ و واژ

🔸 از «ققنوس» تا «ری‌را» در جست‌وجوی ارمغان نیما برای شعر فارسی (۲) #محمدعلی_شیوا ققنوس (بخش هفتم) ▪️از نوای نادره تا آتش در بخش پیش، ققنوس را در میان جهانی دیدیم که زندگی در آن جریان داشت: شغال بانگ می‌زد، مرد دهاتی آتش خانه‌اش را روشن می‌کرد و مردمانی در دوردست می‌گذشتند. اکنون نیما بار دیگر به پرنده بازمی‌گردد: او، آن نوای نادره، پنهان چنان که هست از آن مکان که جای گزیده‌ست می‌پرد در بین چیزها که گره خورده می‌شود با روشنی و تیرگی این شب دراز می‌گذرد. یک شعله را به پیش می‌نگرد. تعبیر «آن نوای نادره» درخور تأمل است. ققنوس در آغاز «مرغ خوشخوان» بود. سپس «ناله‌های گمشده ترکیب می‌کند» و اکنون خود به «نوا» بدل شده است. در روایت عطار، ققنس پرنده‌ای است که آوازهای شگفت از منقارش برمی‌خیزد اما نیما دیگر میان پرنده و آواز فاصله‌ای نمی‌گذارد. گویی آواز چنان بر هستی ققنوس غلبه یافته که جای نام او را گرفته است. «پنهان چنان که هست» نیز شاید پیش از هر معنای رازآلود، به تصویری طبیعی اشاره داشته باشد. ققنوس از آغاز «بر شاخ خیزران» نشسته است. چه‌بسا در میان ساقه‌ها و برگ‌های خیزران از چشم پنهان مانده باشد همچون پرندگانی که آوازشان شنیده می‌شود، بی‌آنکه خود دیده شوند. در این صورت، «نوای نادره» معنایی محسوس‌تر می‌یابد: ققنوس پیش از آنکه دیده شود، شنیده می‌شود. البته شعر از انبوهی خیزران‌ها سخنی نمی‌گوید و این دریافت را نمی‌توان قطعی دانست. پرنده از جای برمی‌خیزد و در میان چیزهایی می‌گذرد که با «روشنی و تیرگی این شب دراز» گره می‌خورند. در بند پیش، «زردی خورشید روی موج کم‌رنگ می‌شود» اکنون احتمالاً گرگ‌ومیش است، هنگامی که تاریکی بر اشیا می‌نشیند و مرز آنها در روشنایی رو به زوال، وضوح خود را از دست می‌دهد. ترکیب نامتعارف «گره خورده می‌شود» با این دگرگونی پیوسته تناسب دارد هرچند غرابت نحوی آن همچنان باقی است. واژهٔ «گره» نیز یادآور «رشته‌های پاره» در آغاز شعر است: آنجا پیوند و گسست در قلمرو صدا رخ می‌داد و اینجا در قلمرو دیدن. پس از این، نگاه ققنوس بر شعله‌ای متمرکز می‌شود. نیما منشأ آن را مشخص نمی‌کند. پیش‌تر مرد دهاتی آتش خانه‌اش را روشن کرده بود، اما دلیلی نداریم که این شعله را همان آتش بدانیم. در حکایت عطار، آتش از بال‌های خود ققنس پدید می‌آید: آتشی بیرون جهد از بال او بعدِ آن آتش بگردد حال او اما ققنوس نیما شعله‌ای را پیش روی خود می‌بیند، شعله‌ای که نه جای دقیقش معلوم است و نه افروزنده‌اش. این تفاوت در پیوستگی روایت دو شاعر، با رسیدن به پایان شعر اهمیت بیشتری خواهد یافت. نیما پس از این تصویر، ناگهان چشم‌انداز دیگری می‌گشاید: ترکیده آفتاب سمج روی سنگ‌هاش نه این زمین و زندگی‌اش چیز دلکش است ... در این دو سطر، تصویر از گرگ‌ومیش به زمینی بازمی‌گردد که آفتاب بر سنگ‌هایش تابیده است. «آفتاب سمج» ترکیبی است که به خورشید خصلتی انسانی می‌بخشد، آفتابی که گویی دست از سر سنگ‌ها برنمی‌دارد. در این تصویر، آفتاب است که بر سنگ‌ها «ترکیده». تعبیری نامتعارف که گویی از شکافتگی و ازهم‌گسیختگی نور بر سطح سنگ‌ها حکایت دارد. بااین‌همه، تصویر به‌روشنی تن به چنین تفسیری نمی‌دهد. آنچه مسلم است، نیما از این منظرهٔ خشن و نادلپذیر به داوری دربارهٔ زندگی می‌رسد: «نه این زمین و زندگی‌اش چیز دلکش است». گویی ناخوشایندی منظره، پیش‌درآمد ناخشنودی ققنوس (نیما) از زندگی است که از وصف منظره فراتر می‌رود و تنها با جهانی که ققنوس در آن حرکت می‌کند روبه‌رو نیستیم بلکه با داوری تلخ او دربارهٔ همان جهان نیز مواجهیم. در ادامه، این داوری از زمین و زندگی فراتر خواهد رفت و به آرزوهای مرغان و سرنوشت خود ققنوس خواهد رسید. @zhazh_o_vazh ⬅️ ادامه دارد #نیما_یوشیج #شعر_نو #شعر_نیمایی #شعر_معاصر #نقد_ادبی #از_ققنوس_تا_ری‌را #عطار