Lyrics Notes

فروغ فرخزاد در دفتر شعر «دیوار» سروده‌ای بی‌پروا و تابوشکن دارد به نام «گناه». شعری که خصوصاً با توجه به زمانه‌ی سروده‌شدن، جسارت عریانی را در مواجهه با سنت و آیین و عرف نشان می‌دهد و از نشانه‌های بارز آوانگاردیسمِ موضوعی و محتوایی در آثار فروغ است: گنه کردم گناهی پر ز لذت در آغوشی که گرم و آتشین بود گنه کردم میان بازوانی که داغ و کینه‌جوی و آهنین بود اما ترانه‌ی «تابو» سروده‌ی ایرج جنتی عطایی هم با همان بی‌پروایی به همان موضوع پرداخته است. جنتی عطایی ترانه‌های زنانه و از زبان یک زن را به شکلی استادانه و خارق‌العاده می‌سراید. آثار مشهوری مانند «ماه‌پیشونی/ گوگوش»، «آشپزخونه/گیتی»، «مرد من/سیمین غانم» و «بخشش/ هایده» فارغ از فرم و طراحی کم‌نقص، برخلاف عمده‌ی سروده‌هایی این‌چنین در زمانه‌ی خود، به شکلی شگفت‌انگیز عاری از جنسیت‌زدگی‌های مرسوم‌اند و به زن و حقوق او نگاهی بسیار انسانی دارند که نه سهواً و نه عمداً، تعابیر و رویکردهای مردمَدارانه به آن‌ها (حتی در همان حد تعبیر) راه نیافته و مانند عمده‌ی آثار مدعی حقوق زنان به ورطه‌ی فمینیسم افراطی نیز فرو نیافتاده‌اند.  «تابو»ی جنتی عطایی همان روایت «گناه» فروغ است. با زبانی بی‌پروا و عاری از حس پشیمانی. با این حال ایرج جنتی عطایی مانند همیشه با مضمون‌پردازی‌ شگرفش از منظر تکنیکی اثری چندلایه‌تر آفریده است. هر اندازه که فروغ در روایتش ساده و بی‌آلایش از گناه می‌گوید، ایرج، روایتی پر از اشاره و کنایه به حواشی این تابوشکنی دارد. اما سروده‌ی ایرج با تمام شاعرانگی و تکنیکال بودنش از منظر حس و لحن زنانه به شعر فروغ نزدیک هم نمی‌شود. زنانگی شعر فروغ عنصری ذاتی در آثار اوست که جدا از فرم و شیوه‌ی مضمون‌پردازی، به شکلی طبیعی در اشعار او جاری است.  با این حال «تابو» نیز مانند «گناه» از بهترین سروده‌های زنانه‌ی فارسی تا امروز است. درباره‌‌ی «تابو» باید بیشتر نوشت. هر سطر این ترانه یک کارگاه آموزشی تمام عیار است. به عنوان نمونه در سطر : تب تند التهاب تو منُ زنِ غزل کرد ترانه‌سرا از زبان زنِ راوی، «زن شدن» به واسطه‌ی اولین رابطه‌ی عاشقانه‌ی غیررسمی را (که بر مبنای سنت و آیین، ننگین محسوب می‌شود) رسیدن به مفهوم زن در غزل، که تعریفی والا و ارزش‌مند از معشوق است می‌داند. این تعبیر را هم در سطری که نمونه‌ی دلپذیری از واج‌آرایی در ترانه‌ی فارسی است ارائه می‌کند. «توکا» با همین ترانه به عرصه‌ی پاپ فارسی قدم گذاشته است. خواننده‌ای که همکاری‌های متعددی با جنتی عطایی و دیگر بزرگان داشته و دارد و تا امروز نشان داده که خواننده‌ی قابلی است. ترانه‌ی «تابو» توسط مهرداد آسمانی آهنگ‌سازی شده است و فرم ملودی همان رنگ و بوی همیشه‌ی ملودی‌های آسمانی را دارد و حتی لحن خوانندگی مهرداد آسمانی را می‌شود در صدای توکا به راحتی ردگیری کرد. اتفاقی که به واسطه‌ی تجربیات حرفه‌ای توکا در موسیقی کلاسیک و اپرا در ترانه‌های بعدی او به درستی، کم‌رنگ و یا بی‌رنگ شده است. تنظیم منوچهر چشم‌آذر هم مثل همیشه غافلگیرکننده و زیبا و حاوی سازآرایی دل‌انگیز و استادانه‌ی اوست. #نقدوبررسی @LyricsNotes

نکته‌ی مهمی را در مطلب پیشین فراموش کردم: من چند بار و به مناسبت‌های مختلف به ماجرای ترانه‌ی «دلخوشی» پرداخته‌ام. از جمله در دو مصاحبه‌ام با «بهروز صفاریان» در نشریات «هنر موسیقی» و «باترانه». بهروز هم چند بار در گپ و گفت‌هایمان به موضوع اشاره کرده است. ماجرا این است که بهروز صفاریان در سال‌های ۷۶ و ۷۷ به عنوان تنظیم‌کننده و سرپرست ارکستر فریدون فروغی در کیش، برخی از ترانه‌های قدیمی فریدون را هم تنظیم مجدد می‌کند. یکی از آن ترانه‌ها «شیاد» به ترانه‌سرایی «فرهنگ قاسمی» و با موسیقی فروغی است. صفاریان برای این که حجم کنسرت به حد مطلوب برسد، سکوئنس‌هایی می‌سازد که هم‌زمان با سازهای زنده در اجراها پخش شوند. در زمان تولید آلبوم «دهاتی»، بهروز صفاریان به ترانه‌ی «اگه اون بود» بهمنی برمی‌خورد و متوجه می‌شود که این ترانه را می‌شود با تغییراتی به ملودی «شیاد» پیوند زد و با استفاده از آن سکوئنس‌های آماده، ترانه‌ی جدیدی خلق کرد. همین اتفاق هم می‌افتد و ترانه‌ی «دلخوشی» خلق می‌شود. بهروز صفاریان در گفت‌وگویی که سال ۹۴ برای ماهنامه‌ی هنر موسیقی با او داشتم می‌گوید: «من کاری که ساخته شده بود را برای فریدون فروغی خواندم و گفتم که شادمهر می‌خواهد این کار را بخواند. فریدون هم گفت مشکلی نیست و زیاد هم ربطی به شیاد ندارد! نمی‌دانم! شاید من برای فریدون خوب اجرا نکرده بودم. چون بعد از انتشار آهنگ شادمهر، فریدون از من گله کرد که چرا آهنگ او را شادمهر عقیلی خوانده است» @lyricsnotes

جناب «محمدعلی بهمنی» به دلایل مختلف، دلشان نمی‌خواهد که به آثار پیش از انقلاب ایشان اشاره شود. خیلی وقت‌ها هم حتی برخی آثارشان را انکار می‌کنند. البته این رویکرد ایشان و برخی دیگر از همکارانشان بسیار محترم است. نکته این است که نمی‌شود آن بخش از آثاری را که تبدیل به بخشی از تاریخ یک جامعه و خاطره‌ی جمعی شده است را نادیده گرفت و انکار کرد. بخش مهمی از کارنامه‌ی بهمنی مربوط به موسیقی موسوم به «کوچه‌بازاری» است. سویه‌ای از موسیقی که متأسفانه قدر ندیده است و همین موجب شده که در مقطعی از پیشرفت باز بماند تا امروز که بعضی از کارورزانش، اصل حضور در آن را هم انکار کنند. «اگه اون بود» با صدای «فیروزه» و موسیقی «کیومرث سلیم‌پور» یکی از همان ترانه‌های جناب بهمنی است. ترانه‌ای که بعد از انقلاب به «شادمهر عقیلی» سپرد تا با ملودی و تنظیم «بهروز صفاریان» در آلبوم «دهاتی» منتشر شود. این ویدئو هم مربوط به بزمی است در رامسر در دهه‌ی شصت که خانم «فیروزه» این ترانه را با همراهی تنبک «جهانگیر ملک» اجرا می‌کند. @lyricsnotes ممنونم از «عرفان رفیعی» نازنین که این ویدئوی نایاب را از آرشیو شخصی‌اش در اختیار من گذاشت.

برای برخی از دوستان این ابهام به وجود آمده که چرا یراحی قطعه‌ای را که قبلا سعید محمدی خوانده بازاجرا کرده است. نکته این‌جاست که این ترانه ابتدا با کلامی مجوزبگیر در سال ۹۲ در آلبوم امپراطور یراحی اجرا شده و ورژن سانسوری‌اش به محمدی سپرده شده است. حالا هم همان ورژن سانسوری را خواننده‌ی اول این ملودی اجرا کرده است.

خانمی به نام «سارا اکرمی» که اخیرا منتخبی از ترانه‌های «اردلان سرفراز» را به همراه ترجمه‌ی انگلیسی ترانه‌ها در کانادا منتشر کرده در گفت‌وگو با یک رسانه فرموده‌اند: «در زمانی که اکثریت به اصطلاح روشنفکران و هنرمندان ایرانی در ستایش انقلاب واپسگرای ۵۷ آثار هنری متعددی ارائه می‌دادند، اردلان سرفراز جزو معدود هنرمندانی بود که مصیبتی را که ۴۴ سال گریبانگیر ملت ایران را گرفته است، پیش‌بینی کرد.» کاملا مشخص است که ایشان حتی به شکلی گذرا هم سراغ مطالعه‌ی تاریخ نرفته است تا این نکته‌ی ساده را بفهمد که جناب سرفراز هم آثار اعتراضی و انقلابی مهمی مانند دیگر بزرگان این عرصه سروده‌اند و حتی در ایام انقلاب پنجاه‌وهفت در قامت تهیه‌کننده، یک آلبوم کامل با ترانه‌های انقلابی منتشر کرده‌اند. در جای دیگری هم ابراز فضل فرموده‌اند: «ترانه‌های اردلان سرفراز مانند ترانه‌های برخی ترانه‌سرایان آن دوران که مضمون آثارشان مرثیه برای عملیات‌ تروریستی چریکی، و مملو از استعاره و واژگان ساختگی می‌باشد، نیست. ترانه‌های اردلان سرفراز روان، و دلنشین، و برای شنونده قابل درک است.» که اشاره‌ی مستقیمی به ترانه‌های «ایرج جنتی‌عطایی» دارد. اشاره‌ای خام‌دستانه، کوته‌فکرانه و از سر فقدان سواد ادبی و تاریخی که قطعا موضع جناب اردلان سرفراز هم نیست. نقد به‌جای مواضع سیاسی و ‌انقلابی بزرگان یک چیز است و‌ ارائه‌ی تفسیر و ‌تأویل‌های کودکانه و حکم صادرکردن به سیاق درگوشی‌های عوام برای مجموعه‌آثار بزرگان از سوی یک نوجوان ذوق‌زده‌ی ناآگاه، چیز دیگر. @LyricsNotes

درباره‌ی ابراز فضل‌های یک جوان کتاب‌ساز در ارتباط با ترانه‌ی نوین و کارورزان آن. @LyricsNotes