باۆکــی ئیلێاس

الــبــخــاري (٢٥٦ هـ) دەربارەی #ئەبوحەنیفە (١٥٠ هـ) ئەڵێت: بــیــدعــە تێکەڵ بە گۆشت و ئێسک و مۆخی بووە.

📚[بڕوانە (رفع الیدین في الصلاة : 20)]

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ ئه‌وانه‌ی دژایه‌تیمان ئەکەن لەسەر ئەبو حەنیفە، نازانم چ حوکمێک ئەدەن لەسەر بوخاری ؟!

[التسليم في سجود القرآن] [سەلامدانەوە لە سوجدەی قورئاندا] قال حرب: قلت لأحمد: الرجل يقرأ سجود القرآن فيسجد أيسلم؟ قال: نعم. قلت: تسليمة خفية عن يمينه؟ قال: نعم. حــــرب دەڵــێــت: وتم بە ٲحمد: پیاوێک ئایەتی سوجدەی قورئان دەخوێنێتەوە جا سوجدە دەبات ئایا سەلام بداتەوە ؟ فەرمووی: بەڵێ. ووتم: سەلام دانەوەیەکی کورت بەلای ڕاست دا؟ فەرمووی: بەڵــــێ. قال حرب: وقيل لأحمد: أيتشهد إذا قرأ السجدة؟ قال: لا، ويسلم. حــــرب دەڵــێــت: وترا بە ٲحمد: تەحیات بخوێنێت ئەگەر ئایەتی سوجدەی خوێندەوە ؟ فەرمووی: نەخێر، وە سەلام دەداتەوە. قال حرب: وسمعت إسحاق يقول: إذا رفع رأسه من السجود كبر، ثم استوى جالسا فسلم عن يمينه: السلام عليكم، لا يزيد على ذلك. حــــرب دەڵــێــت: بیستم ٳسحاق دەیفەرموو: ئەگەر سەری بەرزکردەوە لە سوجدە تەکبیر دەکات، پاشان هەڵدەستێتەوە دادەنیشێت ئینجا سەلام دەداتەوە بەلای ڕاستدا: السلام علیکم، زیاتر لە ئەمە ناڵێت.

📚«"مسائل حرب" 383 - 384 - 385»

[يقول في سجوده للتلاوة ما يقول في سجود الصلاة] [ئەوە دەڵێت لە سوجدەی تیلاوەدا کە دەیڵێت لە سوجدەی نوێژدا] قال إسحاق بن منصور: قلت: إذا قرأ سجدة فسجد، ما يقول في سجده؟ فتلكأ ساعة. فقلت: أعجب إلي أن أقول فيه ما أقول في الصلاة. قال: أنا كذلك أفعل. قال إسحاق: ليقل ما جاء عن النبي ﷺ: «سجد وجهي للذي خلقه وصوره، وشق سمعه وبصره، فتبارك الله أحسن الخالقين» و: «رب إني ظلمت نفسي فاغفر لي إنه لا يغفر الذنوب إلا أنت». إســحــاق بــن مــنــصــور دەڵــێــت: ووتم: ئەگەر ئایەتی سوجدەی خوێندەوە و سوجدەی برد، چی دەڵێت لە سوجدەکەیدا ؟ کەمێک وەستا تا شتێک بڵێت. بۆیە وتم: بەلامەوە خۆشەویسترە ئەوە بڵێم تێیدا کە لە نوێژدا دەیڵێم. فەرمووی: منیش بەهەمان شێوە دەکەم. ٳسحاق ـیش فەمووی: ئەوە دەڵێت کە هاتووە لە پێغەمبەر ـەوە ﷺ: «سجد وجهي للذي خلقه وصوره، وشق سمعه وبصره، فتبارك الــلّٰــه أحسن الخالقين» وه: «رب إني ظلمت نفسي فاغفر لي إنه لا يغفر الذنوب إلا إنت».

📚«"مسائل الكوسج" (217)»

قال أبو داود: سمعت أحمد سئل عما يقول الرجل في سجوده القرآن؟ قال: أما أنا فأقول: سبحان ربي الأعلى. أبــو داود دەڵــێــت: گوێبیستی ٲحمد بووم پرسیاری لێکرا دەربارەی پیاو کە چی دەڵێت لە سوجدەی قورئاندا ؟ فەرمووی: ئەمما من دەڵێم: سبحان ربۑ الٲعلی.

📚«"مسائل أبي داود" (453)»

[رفع اليدين في سجود القرآن] [بەرزکردنەوەی دەستەکان لە سوجدەی قورئاندا] قال ابن هانئ: وسئل عن الرجل يقرأ وهو في الصلاة فيمر بالسجدة، فإذا أراد أن يسجد يرفع يديه؟ قال -الإمام أحمد-: نعم يرفع يديه. ابــن هــانِــئ‌ دەڵــێــت: دەربارەی پیاوێک پرسیاری لێکرا کە قورئان دەخوێنێتەوە لە کاتێکدا لە نوێژ دایە جا بە ئایەتی سوجدە دا تێدەپەڕێت، ئەگەر ویستی سوجدە بەرێت دەستەکانی بەرز بکاتەوە ؟ -الإمام أحمد- فەرمووی: بەڵێ دەستی بەرز دەکاتەوە. قال ابن هانئ: رأيت أبا عبد اللَّه يرفع يديه في الصلاة إذا قرأ السجدة. ابــن هــانِــئ‌ دەڵــێــت: ٲبا عبد الــلّٰــه ـم بینی دەستەکانی بەرز دەکردەوە لە نوێژدا ئەگەر ئایەتی سوجدەی بخوێندایەتەوە.

📚«"مسائل ابن هانئ" ٤٩٢ - ٤٩٣»

[التكبير في سجود التلاوة] [#تەکبیرە لە سوجدەی تیلاوە دا] قَالَ الخرقي: وَيُكَبِّرُ إذَا سَجَدَ. قال ابن قدامة: وَجُمْلَةُ ذَلِكَ، أَنَّهُ إذَا سَجَدَ لِلتِّلَاوَةِ فَعَلَيْهِ التَّكْبِيرُ لِلسُّجُودِ وَالرَّفْعِ مِنْهُ، سَوَاءٌ كَانَ فِي صَلَاةٍ أَوْ فِي غَيْرِهَا. وَبِهِ قَالَ ابْنُ سِيرِينَ وَالْحَسَنُ، وَأَبُو قِلَابَةَ، وَالنَّخَعِيُّ، وَمُسْلِمُ بْنُ يَسَارٍ، وَأَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ، وَالشَّافِعِيُّ، وَإِسْحَاقُ وَأَصْحَابُ الرَّأْيِ. الــخــرقــي دەڵــێــت: وە تەکبیر دەکات گەر سوجدەی برد. ابن قدامة دەڵێت: وە بەگشتی ئەمەش، کە سوجدەی تیلاوەی برد تەکبیرەی لەسەرە لەکاتی سجود و هەستانەوە لێی، بەهەمان شێوە ئەگەر لە نوێژدا بێت یان لە جگە لە نوێژ دا. وە بەمە قسەی کردووە ابن سیرین و الحسن و ٲبو قلابة و النخعي و مسلم بن یسار و ٲبو عبد الرحمن السلمي و الشافعي و ٳسحاق و هاوەڵانی ڕەئی. 📚«"المغني لابن قدامة" ١/‏٤٤٤»

[لا يسجد للتلاوة إلا وهو طاهر] [#سوجدەی_تیلاوە نابات مەگەر دەستنوێژی هەبێت] قَالَ الخرقي: وَلَا يَسْجُدُ إلَّا وَهُوَ طَاهِرٌ. قال ابن قدامة: وَجُمْلَةُ ذَلِكَ، أَنَّهُ يُشْتَرَطُ لِلسُّجُودِ مَا يُشْتَرَطُ لِصَلَاةِ النَّافِلَةِ؛ مِنْ الطَّهَارَتَيْنِ مِنْ الْحَدَثِ وَالنَّجَسِ، وَسَتْرِ الْعَوْرَةِ، وَاسْتِقْبَالِ الْقِبْلَةِ، وَالنِّيَّةِ، وَلَا نَعْلَمُ فِيهِ خِلَافًا. إلَّا مَا رُوِيَ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ رضي الله عنه فِي الْحَائِضِ تَسْمَعُ السَّجْدَةَ، تُومِئُ بِرَأْسِهَا. وقال ابن قدامة: وَإِذَا سَمِعَ السَّجْدَةَ غَيْرَ مُتَطَهِّرٍ، لَمْ يَلْزَمْهُ الْوُضُوءُ وَلَا التَّيَمُّمُ. الــخــرقــي دەڵــێــت: سوجدە نابات مەگەر دەستنوێژی هەبێت. ابن قدامة دەڵێت: بەگشتی ئەمەش دەست نوێژ مەرجە بۆی وەکو چۆن مەرجە بۆ نوێژی سوننەت؛ هەر لە دوو پاکو خاوێنیەکە لە بێ دەستنوێژی و پیسی، وه داپۆشینی عەورەت و ڕووکردنە قیبلە و نیەت، وە تێیدا خیلافێک نازانین. ئیللا ئەوەی ڕیوایەت کراوە لە عثمان بن عفان رضي الــلّٰــه عنە دەربارەی ئافرەتێک لە حەیزدا بێت و ئایەتی سوجدە ببیستیت ئەوا بەسەری ئاماژە دەکات. وە ابن قدامة دەڵێت: ئەگەر گوێی لە ئایەتی سوجدە بوو بەبێ ئەوەی دەست نوێژی هەبێت ناچاری دەست نوێژ و تەیەموم نابێت.

📚«"المغني لابن قدامة" ١/‏٤٤٤»

[ذِكْرُ التَّشَهُّدِ فِي سَجْدَتَيِ السَّهْوِ وَالتَّسْلِيمِ] [باسی #خوێندنی_تەحیات لە #سوجدەی_سەهودا وە سەلام دانەوە] قال إسحاق بن منصور: قلت: سجدتا السهو فيهما تشهد وتسليم؟ قال -الإمام أحمد-: أما إذا سجدهما قبل السلام فلا يتشهد، وإذا سجدهما بعد التسليم تشهد فيها وسلم. قال إسحاق: كما قال. ٳســحــاق بــن مــنــصــور دەڵێت: ووتم: دوو سوجدەی سەهو ئایا تەحیات و سەلام دانەوەی تێدایە ؟ الٳمام ٲحــمــد ووتی: ئەما ئەگەر دوو سوجدەکەی برد پێش سەلام دانەوە تەحیات ناخوێنێتەوە، وە ئەگەر دوو سوجدەکەی برد لە دوای سەلام دانەوە تەحیات دەخوێنێت و سەلام دەداتەوە. ٳسحاق ووتی: وەک ئەوەی ئەو وتی.

📚«"مسائل الكوسج" (240)»

قَالَ أَبُو الْقَاسِمِ -الخرقي-: وَمَنْ سَلَّمَ، وَقَدْ بَقِيَ عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْ صَلَاتِهِ، أَتَى بِمَا بَقِيَ عَلَيْهِ مِنْ صَلَاتِهِ، وَسَلَّمَ، ثُمَّ سَجَدَ سَجْدَتَيْ السَّهْوِ ثُمَّ تَشَهَّدَ وَسَلَّمَ، كَمَا رَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ، وَعِمْرَانُ بْنُ حُصَيْنٍ عَنْ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ فَعَلَ ذَلِكَ. ٲبــو الــقــاســم -الــخــرقــي- دەڵێت: هەرکەسێک سەلامی دایەوە و شتێک لەسەری مابۆوە لە نوێژەکەی، ئەوا ئەوەی کە لەسەری ماوەتەوە لە نوێژەکەی ئەنجامی دەدات، وە سەلام دەداتەوە، پاشان سوجدەی سەهو دەبات پاشان تەحیات دەخوێنێت و سەلام دەداتەوە، هەروەکو چۆن ٲبو هریرة و عمران بن حصین ڕیواتیان کردووە لە پێغەمبەرەوە ﷺ کە ئەمەی ئەنجامداوە.

📚«"المغني لابن قدامة" ٢/‏١٢»

#الــخــرقــي باسی حوکم و دەلیلەکەشی کردووە کە دەلیلەکەی فەرمودەکەی ٲبو هریرة و عمران بن حصین ـە، واتە ئەگەر کەسێک هەڵەیەکی کرد لە نوێژەکەیدا و شوێنی سوجدەی سەهوەکە لەدوای سەلام دانەوە بێت چ کاتێک سوجدەی سەهو پێش و پاشی سەلام دانەوەیە، جا ئەوکاتەی لە دوای سەلام دانەوە بوو ئەوا دووبارە تەحیات دەخوێنێت و سەلام دەداتەوە، ڕونتر بڵێم ئەگەر نوێژی کرد وە سوجدەی سەهوەکە لەدوای سەلام دانەوە بوو، ئەوا نوێژەکەی خۆی تەواو دەکات و تەحیات دەخوێنێت و سەلام دەداتەوە پاشان سوجدەی سەهو دەبات و پاشان تەحیاتێکی تر دەخوێنێت و پاشان سەلام دەداتەوە.

[محل سجود السهو] قال القاضي أبو يعلى الحنبلي: سجود السهو قبل السلام، إلا في موضعين: أحدهما: أن يسلم وقد بقي من صلاته كالركعة والسجدة. والثاني: إذا كان إماما وتحرى، وقلنا: له أن يتحرى؛ فإنه يسجد بعد السلام. وما عدا ذلك كله قبل السلام. خلافا لأبي حنيفة في قوله: جميعه بعد السلام. وخلافا للشافعي في قوله: جميعه قبل السلام. القاضي أبو يعلى الحنبلي دەڵێت: سوجدەی سەهو پێش سەلام دانەوەیە، تەنها لە (2) شوێندا نەبێ: #یەکەمیان: گەر سەلامی دایەوە و شتێک لە نوێژەکەشی مابێت وەک ڕکاتێک یان سوجدەیەک. #دووەم: ئەگەر پێش نوێژ بوو(ئیمام بوو) و بیری کردەوە [١]، وتمان: بۆ ئەوە کە بیربکاتەوە؛ چونکە ئەوکات سوجدە لە دوای سەلام دانەوە دەبات. وە جگە لەمە لە هەموو کاتێکی تردا پێش سەلام دانەوەیە. بە خیلافی ٲبي حنیفة کە وتویەتی: هەموی لە دوای سەلام دانەوەیە. وە بە خیلافی الشافعي کە فەرمویەتی: هەمووی لە پێش سەلام دانەوەیە.

📚«"رؤوس المسائل للقاضي" (148)»

قال مالك: ما كان من نقصان، فهو قبل، وما كان من زيادة، فهو بعد. مــالــك دەفــەرمــوێــت: ئەوەی لە کەم کردنەوەی نوێژەکەیە پێش سەلام دانەوەیە، ئەوەشی لە زیادەی نوێژەکەیە ئەوە دوای سەلام دانەوەیە.

📚«"التعليقة الكبيرة للقاضي" ١/‏٤٠١»

[١]: کە دەڵێت بیر بکاتەوە کاتێکە کە پێش نوێژبێ نەزانێ چەن ڕکاتی کردووە ئەوا لەسەر گومانی زۆر بینای دەکات بزانێت زۆرترین گومانی ئەوەیە چەن ڕکاتی کردووە پێچەوانەی کەسێک بە تەنیا نوێژ دەکات لەسەر یەقین بینای دەکات. وە لە الٳمام ٲحمد ـەوە چەند ڕیوایەتێک هەیە دەربارەی سوجدەی سەهو کە لە ڕیوایەتێکدا موافەقەی الشافعي ـە، لە ڕیوایەتێکی تریشدا موافەقەی مالك ـە، بەڵام ئیختیاری ٲبو یعلی ئەوەیە کە سەرەتا باسی کردووە، وە ئەم بابەتە و ئەنجامدانی سوجدە لە پێش و دوای سەلام دانەوە لەڕووی ئەفزەڵیەت و لە پێشترە ئەگینا جائیزە گەر پێش سەلام دانەوە بێت یان لە دوای سەلام دانەوە، گرنگ ئەوەیە سوجدەی سەهوەکە ببات.

ئایا ئەو کەسەی جاهیل و بێ ئاگابێت و هیچ عیلمێکی لەلا نەبێت، بکەوێتە ناو کوفری جەهمیەکان و ئەشعەریەکانەوە عوزری هەیە ؟ ئیمامی البربهاري دەڵێت: بزانە ڕەحمەتی الــلّٰــه لێبێت زانایان بەبەردەوام ڕەددی وتەی جەهمیەکانیان دەدایەوە تا ئەو کاتەی کە لە خیلافەتی بني فلان [بنی عباس] کەسانی ڕویبضە [سوک و هیچ و پوچ] لە ئیشی گشتی [موسڵماناندا] قسەیان دەکرد، وە تانەیان لە ئاثاری رسول الــلّٰــه ﷺ دەدا، وە بە قیاس و بۆچوونی خۆیان کاریان دەكرد، وە تەکفیری پێچەوانکاری خۆیان دەکرد، جا کەسانی جاهل و بێ ئاگا و ئەوانەی کە هیچ عیلمێکیان پێ نەبوو چوونە ناو عەقیدە و بیروباوەڕەکەیانەوە، هەتا لە شوێنێکەوە کە نەیاندەزانی کافر بوونەوە.

📚[#شرح_السنة_للبربهاري_97]

جا بزانە ڕەحمەتی الــلّٰــه ـت لێبێت هەرکەسێك بەنەزانی و جاهیلی و بێ ئاگاییەوە بچێتە ناو کوفر و شیرکێکی گەورەوە ئەوا نەزانیەکەی بەو کوفرە نابێتە ڕێگر لەوەی کافر نەبێتەوە، بەڵکوو نەزانیەکەی بەو بابەتە دەبێتە هۆی کافر بونەوەی.

#عمومیەکان و #مورجیئەکان عینادی دەکەن لەگەڵ فەرموودەی رسول الــلّٰــه صلى الــلّٰــه عليه وسلم إسماعيل بن سعيد الشالنجي (٢٣٠ هـ) دەڵێ: پرسیارم لە احمد (٢٤١ هـ) کرد دەربارەی کەسێک کە لەسەر ووتەکەی جبریل کاتێک پرسیاری لە پێغەمبەر صلى الــلّٰــه عليه وسلم كرد دەربارەی ئیسلام، ووتی: گەر ئەمە بکەم ئەوا من موسڵمانم ؟ پێغەمبەر صلى الــلّٰــه عليه وسلم فەرمووی: بەڵێ. کەسێک وتوویەتی: گەر ئەوەش نەکەن کە جبریل بە پێغەمبەر صلى الــلّٰــه عليه وسلم ی ووت، ئەوا هەر موسڵمانن. احــمــد ووتــــی: ئەم کەسە عینادی دەکات لەگەڵ فەرموودە. قال إسماعيل بن سعيد الشالنجي: وسألت أحمد عن من قال في الذي قال جبريل للنبي صلى الله عليه وسلم، إذ سأله عن الإسلام، فقال له: فإذا فعلت ذلك فأنا مسلم؟ فقال نعم، فقال قائل: فإن لم يفعلوا الذي قال جبريل للنبي صلى الله عليه وسلم فإنهم مسلمون أيضا! فقال: هذا معاند للحديث.

📚(مسائل الإمام أحمد رواية الشالنجي : 77)

___ الشالنجي پرسیاری ئەو فەرموودەیە لە ئیمام احمد دەکات کە جبریل علیه السلام دێتە لای پێغەمبەر صلى الــلّٰــه علیه وسلم لەناو هاوەڵانی پرسیاری ئیمان و ئیسلام و ئیحسان و هاتنی قیامەتی لێدەکات بۆ ئەوەی موسڵمانان شارەزا بن بە دینەکەیان، جا کاتێک پرسیاری ئیسلامی لێدەکات، پێغەمبەر صلى الــلّٰــه عليه وسلم (5) ڕوکنەکەی ئیسلامی بۆ باس دەکات، جــبــریــل دەڵــــێ: گەر ئەمانە بکەم ئەوا من موسڵمانم ؟ پێغەمبەر صلى الــلّٰــه علیه وسلم دەفەرمووێ: بــەڵــــێ. جا الشالنجي بە ئیمام احمد دەڵێ کەسێک وتوویەتی گەر ئەم روکنانەش ئەنجام نەدات وەک نوێژ و زەکات و حەج و رۆژووی رەمەزان ئەوا هەر موسڵمانە ئیمام احمد دەڵێ: ئەم کەسە عینادی دەکات لەگەڵ فەرموودە چونکە ووتەکەی پێچەوانەی فەرموودەکەیە، غولاتە عمومیەکان وەک مورجیئە عینادی دەکەن لەگەڵ ئەم فەرموودەیە، دەڵێن کەسێک ئەم پێنج روکنەی ئیسلام ئەنجام بدات هەر موسڵمان نیە ئەگەرچی کوفریشی لێ نەبینین!!! جبریل دەپرسێ ئەمانە بکەم موسڵمانم ؟ رسول الــلّٰــه دەفەرمووێ: بەڵێ، عمومیەکان دەڵێن: نەخێر!!!

#فه‌زڵی زیکرو یادی الــلّٰــه ئەبو عوبەیدەی کوڕی عبد الــلّٰــه کوری مەسعود دەڵێت: ئــەگــەر پیاوێک لەسەر ڕێگەیەک دابنیشێت و پەڕۆیەکی پێ بێت دیــنــاری تیدا بێت و هیچ مرۆڤێک بەو شوێنەدا نەڕوات ئیلا دینارێکی پێ بدات، پیاوێکی تریش لە تەنیشتیەوە الــلّٰــه أكــبــر ( تكبير ) بکات ئەوا ئەوەی الــلّٰــه أكــبــرەکە دەکات پاداشتی گەورەترە

📚[«زوائــد الــزهــد»]

فەرموودەی قودسی لەفزەکەی و ماناکەی لەلایەن الــلّٰــه عز وجل-ە هەروەک بە ڕوونی لە هەندێک لە ڕیوایەتەکان دیارە پێغەمبەر صلى الــلّٰــه عليه وسلم لە پەروەردگاریەوە فەرموودە قودسیەکە ئەگێڕێتەوە ئەفەرمووێ (قال الــلّٰــه) #واتــا لەفزەکەشی هی الــلّٰــه یە ﷻ ئەو مەزهەبەی کە باوە لەفزەکەی هی پێغەمبەرە و ماناکەی لەلایەن الــلّٰــه یە، ئەمە زیاتر خزمەت بە عەقیدەی ئەشعەری ئەکات کە پێیان وایە الــلّٰــه تعالی قسە ناکات، تەنانەت قوڕئان تەعبیرە لە کەلامی الــلّٰــه، الــلّٰــه قسەی پێ نەکردووە ئەگەرچی مەرج نیە هەموو ئەوانەی کە ئەڵێن لەفزی فەرموودەی قودسی هی پێغەمبەرە ئەشعەری بن، چونکە بەشێک لەوانەی خۆیان داوەتە پاڵ ئەهلی سوننە لەسەر ئەم عەقیدەیەن، بەڵام بڕوایان وایە کە الــلّٰــه قسە ئەکات هەرکات بیەوێ.