مزدا پژوهی | Mazdā Studies

بسیاری از مسیحیان ایرانستیز، برای تضعیف و تخریب دین زرتشتی به روایت ازدواج ارداویراف با هفت خواهر استناد می‌کنند. با این حال، بررسی منابع مسیحی نشان می‌دهد که روایت‌هایی مشابه در متون مقدس آنان نیز وجود دارد. به عنوان نمونه، در انجیل‌های لوقا، مرقس و متی داستانی درباره ازدواج یک زن با هفت برادر نقل شده است. این شباهت روایی مورد توجه پژوهشگرانی همچون پروفسور شاپور شهبازی و پروفسور ویلیام وست نیز قرار گرفته و در آثار آنان بدان اشاره شده است.

1). Pahlavi Texts, Part 2 (Sacred Books of the East) by E.W. West 2). افسانه ازدواج با محارم در ایران باستان اثر پروفسور علیرضا شاپور شهبازی 3). لوقا 20‏ : 27‏-40 – مَتّی 22‏ : 23‏-33؛ مَرقُس 12‏ : 18‏-27

در اوستا-وندیداد، برای سگ‌های هار در خانه‌های مزداپرستی دستورالعمل‌های دقیق وجود دارد: سگ باید با چنبر چوبی محکم به جایی بسته شود تا نتواند آزادانه حرکت کند و کسی یا حیوانی را گاز بگیرد. در صورت حمله‌های مکرر، بخش‌هایی از گوش، پا و دم سگ برای کاهش قدرت حمله و انتقال بیماری قطع می‌شود. صاحب سگ مسئول کنترل کامل آن است و باید تلاش کند سگ را درمان کند؛ اگر درمان ممکن نباشد، دهان و حرکت سگ باید محدود شود تا از گاز گرفتن و انتشار ویروس هاری جلوگیری شود. از دید علمی، ویروس هاری (RABV) یک لیساویروس RNA است که نوروترُپیک بوده و به سلول‌های عصبی حمله می‌کند. ویروس از دستگاه عصبی مرکزی سگ به غدد بزاقی و جوانه‌های چشایی منتقل می‌شود، باعث فلج زبان، مشکل بلع، اختلال در حس چشایی و تغییر صدا می‌گردد. گانگلیون سه‌قلوی صورت و فک آسیب می‌بیند و سلول‌های ایمنی به پاکسازی ویروس می‌پردازند. بیماری سه مرحله دارد: تغییر رفتار و اضطراب، پرخاشگری شدید، و مرحله فلجی با ترشح بزاق زیاد که منجر به مرگ می‌شود. ذهن، رفتار، صدا و حس بویایی سگ هار دچار اختلال می‌شود.

اصطلاح اوستایی xᵛaētuuadaθa / xwēdōdah در اوستا توضیح روشنی ندارد و کاربردهای محدود آن بیشتر دینی و تطهیری است، نه مربوط به ازدواج محارم. گزارش‌های یونانی و تفاسیر پهلویِ ساسانی بعدها آن را به ازدواج درون‌خانوادگی نسبت دادند، اما پژوهش‌های جدید نشان می‌دهد که معنای اصلی می‌توانسته «خویشی دادن» یا «آزادگی» باشد و ربطی به ازدواج محارم نداشته است.

زرتشتی‌ستیزان مدعی‌اند اوستا به بیماران توهین کرده است، اما بررسی آبان یشت و وندیداد نشان می‌دهد این برداشت نادرست است: در آبان یشت صرفاً شرط سلامت برای حضور در آیین‌ها ذکر شده و در وندیداد انتخاب نمونه‌های سالم برای «ور» با هدف حفظ نسل بوده است. این امر با دانش ژنتیک امروز هم‌خوانی دارد. در عین حال، متونی چون شایست ناشایست کرامت معنوی معلولان را تأیید کرده و حتی پاداشی برابر با زرتشت برای آنان قائل شده‌اند.

بررسی کتاب مقدس نشان می‌دهد آموزه‌های قوم‌گرایانه و برتری‌بنی اسرائیل در هر دو عهد عتیق و جدید برجسته است؛ خداوند بنی‌اسرائیل را قوم برگزیده معرفی کرده و دستور نابودی و اجتناب از پیمان با اقوام دیگر را داده است. در عهد جدید نیز پولس و انجیل‌ها جایگاه ویژه اسرائیل و مأموریت محدود عیسی به آنان را تأکید می‌کنند، هرچند برخی آیات به پیروان مسیح تعمیم یافته است. این آموزه‌ها بعدها توسط اندیشمندان اروپایی و آمریکایی برای توجیه سلسله‌مراتب نژادی و تبعیض علیه سیاهان تحریف شد و روایت نژاد از ریشه‌های الهیاتی تا معاصر بازتابی از نفرت و تبعیض انسانی داشته است.

برچسب نژادپرستی که به ایرانیان نسبت داده می‌شود، عمدتاً از سوی گروه‌های قوم‌گرا و برخی رسانه‌ها و استادان دانشگاه در فضای غیرعلمی مطرح می‌شود. با تعریف علمی نژادپرستی، پاسخ روشن است: ایرانیان نژادپرست نیستند. نژادپرستی شامل باور به تقسیم انسان‌ها بر اساس ویژگی‌های زیست‌شناختی و برتری برخی نژادها، تبعیض حقوقی و اجتماعی، و رفتارهای خشونت‌آمیز نسبت به دیگران است. این پدیده تاریخی اروپایی، سیاسی و وابسته به برده‌داری و استعمار است و در ایران سابقه ندارد. در ایران، مفاهیمی مانند «نژاد»، «تخمه» و «چهر» صرفاً به خانواده، اصل و نسب و اخلاق اشاره دارند. برتری و پستی همواره بر اساس معیارهای اخلاقی و فضایل انسانی بوده است، نه ویژگی‌های زیست‌شناختی. تاریخ ایران نشان می‌دهد که تعامل با اقوام و مهاجران همواره محترمانه و پذیرنده بوده و هیچ گفتمان نژادپرستانه شکل نگرفته است.

واژه‌ی «ایر» در زبان‌های کهن ایرانی به معنای «آریایی» و «ایری» به معنای «آریایی بودن» است و بخش «ایر» در نام «ایران» تا امروز حفظ شده است. معنای آریایی بودن در سنت ایرانی و دین زرتشت اخلاقی و فرهنگی است، نه نژادی. در منابع کهن، ارزش انسان بر پایه‌ی منش، اندیشه و رفتار او سنجیده می‌شود، نه خون یا تبار. آموزه‌های بزرگان ایران مانند اردشیر ساسانی و خسرو انوشیروان و متون دینی اوستا و گاتها بر خرد، راستی، مردم‌دوستی و فروتنی تأکید دارند. حتی غیرایرانیانی که درستکار باشند، مورد ستایش‌اند. در دین زرتشت، ملاک برتری انسان‌ها منش و کردار نیک است و نژاد هیچ نقشی ندارد. بنابراین آریایی بودن در معنای ایرانی، مفهومی اخلاقی و جهان‌شمول است و با ایدئولوژی‌های نژادپرستانه‌ی غربی تضاد دارد.

بررسی متون پهلوی و ادبیات فارسی کهن نشان می‌دهد واژگان «نژاد» و «تخمه» در دین زرتشت و منابعی مانند شاهنامه به خانواده، اصل و نسب، فضایل اخلاقی و فرهنگی اشاره دارند و نه ویژگی‌های ژنتیکی یا تبعیض نژادی. در دینکرد، «تخمه» به سلسله‌نسل‌هایی با فضایل اخلاقی و گاه فره الهی گفته می‌شود و «نژاد» بیشتر نشانگر پشتوانه خانوادگی و جایگاه اخلاقی است. نمونه‌های شاهنامه و آثار شاعران فارسی کهن مانند فرخی، نظامی، خاقانی، ناصر خسرو و سعدی نشان می‌دهد اصطلاحاتی مانند فرخ‌نژاد، نیک‌نژاد و اصیل به شرافت خانوادگی و اخلاقی اشاره دارند و شخصیت‌هایی با نسب‌های مختلف تنها برای شناسایی خانواده یا محل تولد ذکر شده‌اند، نه برای برتری نژادی. فرهنگ‌های لغت و منابع تاریخی نیز «نژاد» و «نژاده» را معادل اصل و نسب، دودمان، گوهر خانوادگی می‌دانند. به این ترتیب، مفاهیم تاریخی «نژاد» و «تخمه» کاملاً با برداشت مدرن نژادپرستی متفاوت است و دین زرتشت و ادبیات کهن بر برتری اخلاقی و فرهنگی تأکید دارند، بدون هیچ مبنای تبعیض یا برتری مبتنی بر ویژگی‌های جسمی یا ژنتیکی.

منتقدان دین زرتشتی کوشیده‌اند با استناد به روایت «زنگی» در بندهشن، آن را نژادپرستانه معرفی کنند. اما بررسی دقیق نشان می‌دهد که این روایت نه بیانگر دشمنی نژادی، بلکه متنی اسطوره‌ای و استعاری است. بندهشن اثری پساساسانی است که در سده‌های نخست اسلامی تدوین شد و در آن، رنگ‌ها نماد خیر و شر دانسته می‌شوند؛ سفید نشانه‌ی نور و راستی و سیاه نماد تاریکی و شومی. روایت زنگیان بیشتر بازتاب نظام نمادین رنگ‌ها، پیوند اسطوره با تجربه‌ی تاریخی ایرانیان از شورش زنگیان در قرن نهم میلادی، و مواجهه‌ی تازه با اقوام ناشناخته مانند سیاه‌پوستان و اسلاوهاست. بنابراین تعبیر نژادپرستانه، حاصل خوانشی سطحی است و این متن باید در بافت فرهنگی، تاریخی و ادبی خود فهمیده شود، نه به‌عنوان سندی از نژادپرستی دینی.

1). The Bundahišn: The Zoroastrian Book of Creation 2). ZOROASTRIAN SOURCES ON BLACK PEOPLE by DAN SHAPIRA 3). A Latino/a Perspective By Ruben Rosario Rodriguez 4). Racist America - Roots, Current Realities, and Future Reparations By Joe R. Feagin

با نبوغ سیاسی خود، محمد توانست پیوند قوی وحدت ملی و خویشاوندی را که زیر ظاهر دائمی نزاع و دشمنی میان اعراب قرار داشت، تشخیص دهد و فتح‌های مسلمانان به همان اندازه که یک حرکت مذهبی بود، تجلی هویت ملی عرب‌ها نیز بود. اعراب مسیحی در سپاه‌های مسلمان شرکت داشتند و با همان شجاعت و نیرو می‌جنگیدند که قبایل پذیرفته شده اسلام قبل از آغاز جنگ‌های فتوحات می‌جنگیدند؛ نمونه آن بنی نمِر است که پیش از نبرد بویب به سپاه مُثَنّی پیوستند.