املا Имла

آباغا (ت.) АБАГА и. 1) Асплениячәләр семьялыгыннан, юан, кыска тамырчалы, яфраклары каурыйсыман телгәләнгән, төньяк ярымшарның уртача зонасы урманнарында үсә, чәчәк атмыйча, споралар ярдәмендә үрчи торган югары төзелешле үсемлек, русчасы: папоротник, гарәпчәсе سرخس сәрхәс, фарсычасы گیلدارو гилдару. 2) Кышын бозланган тәрәзәләрдә була торган, шул үсемлек яфрагына охшаш бизәк. آباغالی АБАГАЛЫ с. Абагалар күп үскән, абагалар булган. آباغالق АБАГАЛЫК и. Абагалар күп үскән урын. آباغا صمان АБАГА‌СЫМАН с. Абагага охшаган, абага төсле. #لغات

Иске имланың гамәли әйләнешкә кайтаруын тоткарлый торган гамилләрнең (факторларның) берсе - иске имладагы текстларның интернетта комп тарафыннан таныла торган текст буларак юк дәрәҗәсендә аз булуда. Рәсем форматында иске имладагы текстлар тупламы иске басма китапларның һәм кулъязмаларның сканнары хисабына тулыланып бара, ләкин сканнарның күбесендә эзләү функциясе чикләнгән, е-форматка күчерелгән текст буларак куллану функциясе исә бөтенләй юк. Интернет заманында болай булмый. Вәзгыятьне үзгәртүгә үз өлешебезне кертер өчен "Иске имла" каналында Габдулла Тукай шигырьләрен һәм башка чыганакларны иске имладагыча бирә башладык. Бәлки андый башка ресурслар да бардыр. Мәгълүматыгыз булса хәбәр итсәгез иде.

محررلر و قلم (حاضرگی حالمزه دائر) حسد، کینه ایلان تولغان تاتارلق تویاب ایلتوب مکارجه‌ده صاتارلق محررلر اوچون حرمتلری یوق بو دینه ذرّه‌چه خدمتلری یوق قلم، اهلِ قلمگه حرمتی یوق بولار عندنده کبرنک حرمتی چوق سوزیمه باقنکز - یوللر آچارمن اوزیمه باقمه‌نکز - اوزم ناچارمن جهالت تابتامسون - یانچیلورمز قلمگه قارشی بارمیق - چانچیلورمز قلم سید درور روی زمینه سزادر سورة النونده یمینه محررلر سبب دینده ثباته ایکی دنیا جحیمندن نجاته بولاردر دین اسلام‌ننک عمادی بولارغه ایتملی‌یز اعتمادی محررسز یازلدیمی بو قرآن محررسز دزلدیمی بو فرقان محررلر ایرور اسلامه قوّت آلارده مجتمع همت، فتوّت ضعیفلرگه رفیق، صاغلرغه قائد، بولاردر موضّح جمله عقائد بولار کمدر بونی یخشی بلیک بز بولارننک کثرتن حقدن تلیک بز قلم عالی، قلم سامی قلمدر خداننک قولیده جای قسمدر قلم ناملی، قلم شانلی قلمدر شفادر درده، صابونِ المدر. #منابع #توقای

آبادان (ف.) АБАДАН с.: кара АБАД II. آبادانلق (ف.-ت.) АБАДАНЛЫК и. Төзеклелек, төзек булу. #لغات

رباعی عاشق بیگی نغمه‌نی کیشی سوزماس ایمیش عاقل بو بدن بناسینی بوزماس ایمیش عاشق بیله معشوق ارا بر قیل بولسه اول ایکالاسی هرگز آنی اوزماس ایمیش محمد شیبانی خان رحمة الله علیه Робагый Гашыйк биги нәгъмәне кеше сузмас имеш, Гакыйль бу бәдән бинасыны бозмас имеш. Гашыйк белә мәгъшук ара бер кыл булса, Ул икәләсе һәргиз аны өзмәс имеш(*). Мөхәммәд Шибани хан - рәхмәтуллаһи галәйһи (*)Гашыйк сузган кебек, башка кеше көйне суза алмас икән, Акыллы кеше тән бинасын бозмас икән. Гашыйк белән мәгъшук арасында бер кыл булса, Ул икәве аны һич өзмәс икән. Ринат Хәсәншин рәсеме. #منابع #شیبانی #چغتایچه

آباد (ع.) АБАД I и. ӘБӘД (ابد)нең к. ابد الآباد Әбәдел-абад - кыямәт көненә кадәр булган вакыт. ابد الآبادغاچه دولت انکا یار بولسون. قادر علی بیک. Әбәдел-абадкача дәүләт аңа яр булсын. Кадыйргали бик. آباد (ف.) АБАД II с. 1) Һәрнәрсәсе җитеш, мәдәниләшкән, мәгъмүр, төзек (урын). آباد شهر دیرلر. ق. ناصری. Абад шәһәр дирләр. К. Насыйри. Абад итү (آباد ایتو), абад кылу (آباد قیلو) - төзекләндерү, җанландырып җибәрү (билгеле бер җирне, урынны). 2) Утрак (җир), халык яши торган урын (фарсы телендә кушма сүзләрдә икенче урында торып, торак пунктларының исемнәрен барлыкка китерә). Җәлалабад جلال‌آباد. Хәйдәрабад حیدر‌آباد. #لغات

ابراهیم بن یونس قزانی کوچرگان «تفسیرِ چرخی»ننک خاتمه‌سی (کولوفونی). تاتارستان ملی کتابخانه‌سی، 2ф، کاغذ ۱۵۸а.

فدیه‌نی بیرو هم آنی حسابلاو ترتیبی طورنده ابراهیم بن یونس قزانی یازماسی. تاتارستان ملی کتابخانه‌سی، 2ф، کاغذ ۱а.

اوشبو فارسیچه پارچه‌ننک تاتارچه‌غه ترجمه‌سی: قَمَری یل حسابی بوینچه بر یل ۳۵۴ کون. یل‌ننک بارلق آیلری اوتوزار کون دیب حسابلانسه، [بر یلده] ۳۶۰ کون بولور.  بر کونده آلتی نماز (کذا) اوقوله. آلتی نماز فدیه‌سی ۲۴ رطل. بر آیلق نماز فدیه‌سی ۷۲۰ رطل. [بر یلده] ۳۵۴ کون دیب حسابلانسه، آلتی آی فدیه‌سی ۴۲۴۸ رطل [تشکیل ایته‌]. ۱۲ آی فدیه‌سی، ۳۵۴ کوندن حسابلانسه، ۸۴۹۶ رطل [تشکیل ایته‌]. یارتی یللق نماز فدیه‌سی، بر یل - ۳۶۰ کون دیب حسابلانسه، ۷۲۰ رطل. بارلق آیلر اوتوزار کوندن حسابلانسه، ۸۴۹۶ رطل [تشکیل ایته‌]. بر یللق فدیه درهملته حسابلانسه ۱۰۸۰ [درهم تشکیل ایته‌]، یارتی یللق فدیه درهملته حسابلانسه ...* *رقملر طانولمای. #منابع

فدیه‌نی بیرو هم آنی حسابلاو ترتیبی طورنده یازما متننی باصدروچیدن بر ایکی سوز: ئلیگی قولیازما 2ф نومیری بلان تاتارستان ملّی کتابخانه‌سی‌ننک قولیازمالر هم سیرک کتابلر بولگنده صاقلانه. اول ۱۵۸ کاغذ(ورقه‌)دن عبارت. آننک توب اولوشی یعقوب چرخی اسملی عالم و طریقتِ نقشبندیه شیخی تألیفی بولغان قرآن تفسیری نسخه‌سندن عبارت (۱۵۸a-۱b کاغذلر). تفسیرنی کوچروچی ابراهیم بن یونس قزانی. کوچرو «سَگ (ات) یلنده، هجری ۱۱۲۹ یل‌ننک ذوالحجه‌ آینده، پنجشنبه، جدی آیی‌ننک بیشنچی کوننده» توگاللنگان (میلادی ۱۷۱۷ نچی یل‌ننک محتملاً ۵ نچی نویابرنده). ۱a و ۱۵۸b کاغذلرنده قسقه‌چه تورلی یازولر آراسنده، قولیازماننک ۱a کاغذنده شول اوق ابراهیم بن یونس قولی بلان فدیه‌نی بیرو هم آنی حسابلاو ترتیبی طورنده بر یازما ده بار که، توبانده بز آنی آنکلاتمالرمز بلان اوقوچیلر اعتبارینه تقدیم ایته‌مز. اوشبو چغاناق‌‌ننک پالیوگرافیا نقطهٔ نظرندن ایکی جهتی دقّتکه لایق: ۱) توباگمزده چاغشدرماچه سیرک اوچرای تورغان حرفلرده‌گی نقطه‌لرنی توشوروب قالدرو عادتی هم ۲) ایدل اورالی توباگنده مسلمان متننده آوروپا رقملرن قوللانوننک برنچی اورنَکلرندن برسی. محتملاً توشوب قالغان سوزلر هم حرفلر شاقماق جه‌یه اچنه قویلدی. توگاره‌ک جه‌یه اچنده‌گی «کذا» (кәза) سوزی متنشناسلق(текстология)ده قبول ایتلگان لاتینچه "sic" هم  روسچه "так" کلمه‌لرینه طوری کیلوب، متن باصدروچیسی‌ننک چغاناقده کیترلگان معلوماتدن شبهه‌لَنوون بلدره. متنگه طنش بیلگولری هم قوش طرناقلر بزننک طرفدن اوسته‌لدی. چغاناق‌ننک متنی (تاتارستان ملی کتابخانه‌سی، 2ф، کاغذ ۱а): «اوشبو فلان اوغلی فلان‌ننک اون ایکی یاشندین صونکغی مثلا یاریم یللق نمازینک فدیه‌سی اوچون اوشبو مالنی سزکا بردوم» تیکای، درویش «آلدوم» تا عمرینک آخریغه‌چه تکرار قلب برکای. اکر مالی بر یلغه یتسه اوشبو بر یللق تیب برکای تا [عمر] آخرغه‌چه. اکر مالی یاریم یلغه یتسه یاریم یللق تیب برکای. اوشبو مثال حساب‌لاب برمک‌‌لک‌نک مثالی‌دور. و ینه اکر تکرار قلنماینچه برلسه، نمازنی، روز[ه]نی، جواب سلامنی(*)، و جواب عطسه‌نی(**)، و اوزکا واجب‌لاری بولسه، بر یولی برکای، «اوشبو فلان اوغلی فلان متوفی‌نک کل ما وجب علیه‌نک فدیه‌سی اوچون اوشبو مالنی سنکا بردوم» تیکای، بر مرتبه برمک ایله کفایه بولور. اکر خاتون بولسه توقوز یاشندین صونکغی تیب ایغای. یک سال بر سال قمریه 354 روز است. یک سال بر جمیع ماه 30 روز باشد، 360 روز بود. بر یک روز شش (کذا) نماز است. بر شش نماز فدیه 24 رطل است. بر یک ماه فدیهٔ نماز 720(***) رطل است. فدیهٔ شش ماه بر حسابی 354 روز 4248 رطل است. فدیهٔ دوازده ماه بر حسابی 354 روز 8496 رطل [است]. فدیهٔ نماز بر شش ماه بر حسابی یک سال 360 روز 720 رطل است. فدیهٔ یک سال تمام ماه سی روز باشد 8496 رطل است. فدیهٔ یک سال بر حسابی درهم 1080، فدیهٔ نیم سال بر حسابی درهم (****). (*) بیرلگان سلام‌گه خَطَاءً یاکه غَرَضاً سلام قایتارماو اوچون فدیه‌ کوزده طوتولسه کیرک. (**) عَطْسَه یعنی توچکورو. توچکورگان کشی سنّت بوینچه «الحمد لله» دیگاچ، آنکا «یَرْحَمُکَ الله» دیب جواب قایتارماو اوچون فدیه کوزده طوتولسه کیرک. (***) قولیازماده یالغش «120» دیب بیرلگان. (****) رقملر طانولمای، «540» بولسه کیرک. شرح: «رطل» هم «درهم» اسلام دنیاسنده قبول ایتلگان آورلق بره‌ملکلری تورور. آورلق بره‌ملگی بولارق بر قانونی (کلاسّیک) درهم ۳,۱۲۵ گرام تشکیل ایتکان(۱). رطل آورلغی اسلام دنیاسی‌ننک تورلی توبکلرنده تورلی زمانلرده تورلیچه حسابلانغان. مثلاً میلادی ۱۴ نچی عصرده آلتون اورداده (اورگانچ هم سرای شهرلرنده) ۱ رطل = ۳۳۰ درهم = ۱۰۳۱,۲۵ گرام بولغان(۲). میلادی ۱۸ نچی عصر آخرنده بخاراده ۱ رطل = ۴۳۲ گرام [= ۱۳۸,۲۴ درهم] بولغان(۳). چغاناغمزده رِطللرنی درهمْلَته حسابغه کوچروده خطا بولورغه اوخشای. آلتون اورده رطلی بلان حسابلاساق ۸۴۹۶ رطل ۲,۸۰۳,۶۸۰ درهم (۸۷۶۱,۵ کیلا)، بخارا رطلی بلان حسابلاساق - تخمیناً ۱,۱۷۴,۴۸۷ درهم (۳۶۷۰ کیلا) بولورغه تییش ایدی. کوره‌مز که، بیک مبالغه‌لی صانلر کیلوب چغه. «رطل» اورنینه باشقه بر اولچاو بره‌ملگی بولورغه تییش توگل مو ایکان؟ رِطْلْلَته و درهمْلَته نیندی ماده اولچانگانن آچقلای آلمادق. بوغدای یارماسی دیب فَرَض قیلورغه ممکن. قالدرلغان فرض و سنتلر اوچون درویشلرگه فدیه بیرو عرفی‌ننک توباگمزده نی درجه‌ده مألوف و تارالغان بولووی، تقدیم ایتلگان فدیه کولامن حسابلاو اصولی‌ننک درست بولووی-بولماوی، باخصوص بو عرف‌ننک مشروع بولو-بولماو مسئله‌لرن متخصصلر قاراماغنه تابشورامز. ۱) Хинц В. Мусульманские меры и веса с переводом в метрическую систему. Давидович Е.А. Материалы по метрологии средневековой Средней Азии. - М.: Наука, 1970. - С. 101. ۲) Ibid. - С. 38, 101. ۳) Ibid. - С. 102. © الیاس مستقیموف، ۲۰۲۵ #منابع

احمدصفا افندی - فاضل ادیبدر کندی؛ قلمی - معین ملت، ازهر حقدر بندی. فامیلیه‌سی بای‌تیرک، مثلی دنیاده سیرک؛ بوندی انسانلر قایده؟ - بزننک ملتگه کیرک. چوق یاشاسون صفامز - شولدر بزننک خافه‌مز. ایشانلرغه کیمرتلدی بزننک قالن قفامز. بوندی ادیبلر کوبایسه صنار ایشان تشلری؛ تشی صنغاچ اونوتولور پلاو هم بالشلری. ایشان ده «ملت» دی باشلار اوتغه یاغوب تسبیحن، انصافنه کلوب طاشلار مرید جیناو تشویشن. جنساً بو ذات میشردر، دیمک خیر البشردر؛ بو ذاتنی مکروه کورنلر شر البشردر. #منابع #توقای

آبا (ع.) АБА и. Аталар. آبا و اجداد Аба-ву әҗдад, аба вә әҗдад - ата-бабалар. قاتل آبا و اجدادنک معاف ایتمز سنی. ق. ناصری. Катил-е аба-ву әҗдадың могаф итмәз сине. К. Насыйри. #لغات

رباعی عاشق کیبی کیشی جفا چکماس ایمیش هیچ کیشی انینک کیبی بلا چکماس ایمیش آنچه تیکان اورماغونچه کل بلبل‌غه عاشق نی نواسی‌تیک نوا چکماس ایمیش محمد شیبانی خان رحمة الله علیه Робагый Гашыйк кеби кеше җәфа чикмәс имеш, Һич кемсә аның кеби бәла чикмәс имеш. Анча тикән ормагунча гөл былбылга Гашыйк нәй нәвасы тиг нәва чикмәс имеш(*). Мөхәммәд Шибани хан - рәхмәтуллаһи галәйһи (*)Гашыйк кебек кеше җәфа чикмәс икән, Һичкем аның кебек бәла чикмәс икән. Тигәнәген ормаенча гөл былбылга, Гашыйктан курай тавышыдай [матур] тавыш чыкмас икән. Рәсем чыганагы #منابع #شیبانی #چغتایچه

آب (ف.) АБ и. Су. حق رضاسی اوچون منکا بیر آب و نان. محمدیار. Хак ризасы өчен миңа бир аб-у нан. Мөхәммәдьяр. آب الحیات آب حیات Абел-хәят, аб-ы хәят - 1) Тереклек суы, мәңгелек суы. 2) аракы. آب روان Аб-ы рәван - агым су. #لغات

طوغدی، کون طوغار کبی، بر صاحب همت غنی؛ چاره‌سز مدح ایتمه‌سنه مجبور ایلدی بنی. اسمی آننک ولی‌الله، دیمک، اولور اولیا؛ حامئ دین محمد هم حبیب انبیا. تصویر ایتدی مدرسه‌نی گویا بر گوهرفشان؛ پاکلگی، گوزللگی ویره‌در اوجماخدن نشان. تجدید ایتدی مکتبنک آشخانه، غسلخانه‌سن؛ اجتهادله تابدی اول هر بر مشکلگه بر چاره‌سن. کلدی، تعمیر ایلدی، دفع ایلدی ذلّتلری؛ عالمی اعمار ایده‌جک طاغ کسر همّتلری. یابدی جنّت کبی ایدوب مخدوم ایچون بولمه‌یی؛ شونده مختار ایتدی مخدوم یاتمه‌یی اولتورمه‌یی. بوندن اوّل بارچه اسکیلر ایدی. حالْ دیلیله مدرسه سویلر ایدی؛ دیور ایدی: «سز مینی نیک باقمیسز؟ نیک قارامیسز ده نیک چیستارتمیسز؟» آغلار ایردی «بانیّم اولدیمو؟» دیب، «یا ایسه شارتلادیمو، بولدیمو؟» دیب. دیر ایدی «مرتضی بای! مرتضی بای! سن نیگه بیگرک صاران بولدنک بولای؟ نیگه صالدنک سن بنی قاراماغاچ، اوز مالنک اوز فائده‌نکغه یاراماغاچ. مرتضی بای! سن توزه‌تماسسنک بوغای، مین تلیمن الله‌دن ایکنچی بای». کوب ده اوتمه‌دی - قبول بولدی تله‌ک، منکسر اولدی هم اعراضِ کلاب. چقدی آنکسزدن حمید اللین ولی، تعمیر ایتدی بالاده مذکورلری! بو ذات ایمش زبدهٔ صنعت الٓهی، انسان ایمش ده فطرتی کما هی. مولامز امثالنی ایتسون عدید، تاکه اولسون بختیار عصر جدید! #منابع #توقای

آ، آ-آ-آ А II, А-А-А ы. 1) Кем белән дә булса очрашкач, таныганлыкны, нәрсәне дә булса искә төшерүне белдерә. آ! عبدالله آغای! اَیْده، تورگه اوز. ه‍. تاقتاش А! Габдулла агай! Әйдә, түргә уз. Һ.Такташ 2) Кем яки нәрсәне дә булса күргәч туган шатлануны, канәгатьлекне белдерә. آ، ایشتسه‌‌کز له، کیترکز، کیترکز مینکا چچکلر! ف. امیرخان. А, ишетсәгез лә, китерегез, китерегез миңа чәчәкләр!.. Ф.Әмирхан. - آ، نیندی یخشی بیریده! - دیدی شمسی، اسکامیه‌گه اوطروب. گ. شریپوا – А, нинди яхшы биредә! – диде Шәмси, эскәмиягә утырып. Г.Шәрипова. 3) Кинәт килеп туган хәлгә гаҗәпләнүне белдерә. جلال ترزه‌گه قارادی ده، سیسکانوب کیتکان آدم صمان: - آ...، یاقتوروب بتکان ایکان... صونکغه قالماساق یارار ایدی. تیزرک بولورغه کیرک، - دیب اورنندن طوردی. ع. ابراهیموف. Җәлал тәрәзәгә карады да, сискәнеп киткән адәм сыман: – А..., яктырып беткән икән... Соңга калмасак ярар иде. Тизрәк булырга кирәк, – дип урыныннан торды. Г.Ибраһимов. آ! سز نیچک بولای تیز کیلوب ییتدینکز! قزان اوطلری А! Сез ничек болай тиз килеп җиттегез! Казан утлары. 4) Ризасызлык, канәгатьсезлек, килешмәгәнлекне яки нәфрәтләнүне белдерә. - سین نرسه، اوز اوزنکنی یاقلای آلمایسنکمو نی؟ آ، یوقنی سویله‌مه! - اسکندر یوزون چطدی. گ. شریپوا. – Син нәрсә, үз-үзеңне яклый алмыйсыңмыни? А, юкны сөйләмә! – Искәндәр йөзен чытты. Г.Шәрипова. - آ-آ! آغولی یلان! دنیادن یوق ایتمکچیمو مینی؟ بوزارغه اویلادنکمو؟ - دیب، بوتون یورتغه آقردی ایشمی هم، تابلدقنی سلکی-سلکی، اچکی کولمک-اشتاندن غنه کوخناغه یوگروب کردی. گ. شریپوا. – А-а! Агулы елан! Дөньядан юк итмәкчеме мине? Бозарга уйладыңмы? – дип, бөтен йортка акырды Ишми һәм, табылдыкны селки-селки, эчке күлмәк-ыштаннан гына кухняга йөгереп керде. Г.Шәрипова. А III, А-А-А иярт. Физик яки мораль газаптан ыңгырашканда, елаганда чыккан тавышны белдерә. - آ-آ-آ! - دیب قچقره قچقره آروب بتدم. ن. دَوْلی – А-а-а! – дип кычкыра-кычкыра арып беттем. Н.Дәүли. تشم صزلای - هیچ توزر چامه یوق. آ-آ-آ، زنهار یاردم ایت، غفور. ع. شریپوف. Тешем сызлый – һич түзәр чама юк. А-а-а, зинһар ярдәм ит, Гафур. Г.Шәрипов. Татар теленең аңлатмалы сүзлеге: I том: А–В. – Казан: ТӘһСИ, 2015. #لغات