سازِ نوروز

محمد علی کیانی‌نژاد (نوازنده‌ی نی و آهنگ‌ساز) (۱۳۳۱) https://t.me/saznorooz

تحلیلِ آواز بیات اصفهان (مرکّب) وزن شعر: مفاعیلُن مفاعیلُن مفاعیلُن مفاعیلُن به مژگانِ سیه کردی هزاران رخنه در دین‌ام بیا کز چشم ِ بیمارت هزاران درد برچین‌ام (بوسَلیک) الا ای هم‌نشینِ دل که یاران‌ات برفت از یاد مرا روزی مباد آن دم که بی یاد ِ تو بنشین‌ام (اوج یا عشاق، ورود به افشاری) جهان پیر است و بی‌بنیاد از این فرهادکُش فریاد که کرد افسون و نیرنگ‌اش ملول از جان شیرین‌ام (جامه‌دران افشاری) جهانِ فانی و باقی، فدای شاهد و ساقی که سلطانی عالم را، طُفِیلِ عشق می‌بینم (رهاب و فرود به بیات اصفهان) اگر بر جای من غیری گزیند دوست، حاکم اوست حرام‌ام باد اگر من جان به جای دوست بگزین‌ام (جامه‌دران بیات اصفهان) حافظ https://t.me/saznorooz

سخن می‌گفت، سر در غار کرده، شهریارِ شهرِ سنگستان سخن می‌گفت با تاریکیِ خلوت. تو پنداری مُغی دل‌مُرده در آتش‌گهی خاموش ز بیداد ِ اَنیران شِکوِه‌ها می‌کرد. ستم‌های فَرنگ و تُرک و تازی را شکایت با شکسته‌بازُوانِ میترا می‌کرد. غَمانِ قرن‌ها را زار می‌نالید. حزین آوایِ او در غار می‌گشت و صدا می‌کرد: - غم ِ دل با تو گویم، غار! بگو آیا مرا دیگر امید ِ رستگاری نیست؟ صدا نالنده پاسخ داد: - ... آری نیست؟ مهدی اخوان ثالث بخش پایانی شعرِ "قصّه‌ی شهرِ سنگستان" از مجموعه‌ی "از این اوستا"، نشر زمستان. https://t.me/saznorooz

آتشی در سینه دارم جاودانی سوزِ غم سوزد روان‌ام را نهانی رازِ دل گوید نگاه ِ آتشین‌ات با نگاه‌ات با زبان بی‌زبانی از غم ِ عشقِ تو دریای دل؛ گشته طوفانی روزِ من شد سیه چون موی تو؛ از پریشانی داده‌ام از کف دگر شورِ جوانی مانده‌ام در نیمه‌راه ِ زندگانی هم‌چو مجنون زده‌ام سر به صحرا عشقِ تو در دلِ من کرده غوغا گردش ِ چشم تو فتنه به پا کُنَد شعله زند به دل‌ام با یک نگه مانند مینا می‌روم سوی دیارِ بی‌نشانی هم‌چو برگی در کف ِ باد ِ خزانی در دل‌ام ز گردش ِ نگاه ِ تو طوفان به پا شد سینه‌ام ز عشقِ تو چو لاله‌‌ دید داغ آشنا شد چشم ِ تو به یک نگه چو جام ِ مِی خون در دل‌ام کرد چون دلِ شکسته‌‌ای ز سوزِ غم دل بی‌نوا شد بهادر یگانه https://t.me/saznorooz

عشق شادی‌ست، عشق آزادی‌ست عشق آغاز آدمی‌زادی‌ست عشق آتش به سینه داشتن است دَم ِ همّت بر او گماشتن است عشق شوری ز خود فزاینده‌ است زایش ِ کهکشان زاینده‌ است تپش ِ نبض ِ باغ در دانه‌‌ است در شب ِ پیله، رقص ِ پروانه‌ است جنبشی در نهفت ِ پرده‌ی جان در بُنِ جان، زندگی پنهان زندگی چیست؟ عشق ورزیدن زندگی را به عشق بخشیدن زنده است آن‌که عشق می‌ورزد دل و جان‌اش، به عشق می‌ارزد آدمی‌زاده را چراغی گیر روشنایی‌پرست ِ شعله‌پذیر خویشتن‌سوزی انجمن‌افروز شب‌نشین‌ای هم‌آشیانه‌ی روز آتش ِ این چراغِ سِحرآمیز عشقِ آتش‌نشین ِ آتش‌خیز آدمی بی زلالِ این آتش مُشت ِ خاکی‌ست، پر کدورت و غَش تنگ و تاری اسیر آب و گِل است صنمی سنگ‌چشم و سنگ‌دل است صنما گر بَدی و گر نیکی تو شبی، بی‌چراغ تاریکی آتشی در تو می‌زند خورشید کُنده‌ات باز شعله‌ای نکشید؟ چون درخت آمدی، زُغال مرو میوه‌ای، پخته باش، کال مرو میوه چون پخته گشت و آتش‌گون می‌زند شهد ِ پختگی بیرون سیب و بهْ نیست میوه‌ی این دار میوه‌اش آتش است آخرِ کار خشک و تر هرچه در جهان باشد مایه‌ی سوختن در آن باشد... (بخش ابتدایی یک شعر بلند) هوشنگ ابتهاج https://t.me/saznorooz

من از دریچه‌ی سبزِ خیالِ خسته‌ی خویش به باغِ زرد ِ بهارانِ رفته می‌نگرم به روزهای درازی که در کَجاوه‌ی عُمر به شب رسید عبث، بر سرِ دو راهی‌ها در انتظارِ یکی زان دو راه ِ دور و دراز ولی، همیشه، همیشه در آخرِ هر راه در انحنای لب‌ام، آه خیمه می‌زد، آه... که کاش راه دگر را گرفته بودم پیش... کیومرث منشی زاده (از گزینه‌ی اشعار، نشر مروارید، ص۲۱۹) https://t.me/saznorooz

🔵 ابیات ِ ابتدایی ساقی‌نامه‌ی حافظ وزن شعر: فعولُن فعولُن فعولُن فَعَل بیا ساقی آن مِی که حال آوَرَد کرامت فزاید، کمال آوَرَد به من دِه که بَس بی‌دل اُفتاده‌ام وز این هر دو بی‌حاصل افتاده‌ام بیا ساقی آن مِی که عکس‌اش ز جام‌ به کی‌خسرو و جَم فرستد پیام‌ بِده تا بگویم به آوازِ نی‌ که جمشید کِی بود و کاووس کِی بیا ساقی آن کیمیای فُتوح‌،‌ که با گنجِ قارون دَهَد عُمرِ نوح‌ بده تا به روی‌ات گشایند باز درِ کام‌رانی و عُمْرِ دراز‌ بده ساقی آن مِی کز او جام ِ جَم زَنَد لاف ِ بینایی انْدر عَدَم‌ به من دِه که گردم به تایید ِ جام‌ چو جَم، آگَهَ از سِرّ ِ عالَمْ تَمام. حافظ https://t.me/saznorooz

🟡 ساقی‌نامه، کشته‌مُرده، صوفی‌نامه به نوعی از شعر کلاسیک فارسی بر وزن "فعولُن فعولُن فعولُن فَعَل" یا "فعولُن فعولُن فعولُن فعول"، که به مضامینی چون مرگ، پند و اندرز و فانی‌بودن حیات آدمی بپردازد؛ ساقی‌نامه گویند. برای نمونه‌ از ساقی‌نامه‌های نظامی گنجوی، حافظ، امیرخسرو دهلوی، سلمان ساوجی، رضی‌الدین آرتیمانی و هوشنگ‌ ابتهاج می‌توان نام برد. در ردیف‌های موسیقی کلاسیک ایران همین وزن شعری اگر در دستگاه ماهور اجرا شود، ساقی‌نامه می‌خوانندش، و اگر در گوشه شکسته‌ی ماهور اجرا شود به آن "کُشته‌مُرده" گویند و اگر به آواز بیات اصفهان بیاید می‌شود؛ صوفی‌نامه. البته می‌توان همین وزن را در دستگاه‌ها و آوازهای دیگر هم به اجرا درآورد. برای مثال در گوشه‌ی مخالف سه‌گاه یا فضای کلی دستگاه سه‌گاه. در ردیف‌های سازی این سه گوشه به طور مختصر در دستگاه ماهور آمده، ولی در ردیف‌های آوازی به طور مفصل روایت شده است. https://t.me/saznorooz

داوود گنجه‌ای (۱۳۲۱) نوازنده‌ی کمانچه و ردیف‌دان. شهرام ناظری (۱۳۲۸) https://t.me/saznorooz

تحلیلِ ساز و آواز نوا وزن شعر: مفاعیلُن مفاعیلُن فعولُن غم ِ عالم همه کِردی به بارُم مگر مو لوک ِ مست ِ سر قِطارُم (درآمد) مهارم کردی دادی به ناکَس فزودی هر زمان باری به بارُم (درآمد با اشاره به نیشابورک) به روی دلبری گر مایل اَستُم مکن مَنع‌اُم گرفتارِ دل اَستُم خدا را ساربون آهسته می‌ران که مو وامونده‌ی این قافله‌ اَستُم (اشاره به نیشابورک و فرود) دو چشمونت پیاله پُر ز مِی بی دو زلفونت خراجِ مُلک رِی بی همی وعده کِری امروز و فردا نَذونم مو که فردای تو کِی بی؟ (عراق و فرود) دمی بورِه بِوین حال‌اِم تِه دلبر دل‌ام تنگه شبی با ما به سر بَر تِه گل بر سر زنی ای نو گلِ مو به جای گل زنم مو دست ِ بر سر (عراق و فرود) ز حال خویش‌تن مو بی‌خبر بیم نَذونم در سفر یا در حَضَر بیم فغان از دست تو ای بی‌مروّت همی ذونم که عمری در به در بیم (نهفت، اشاره به حسینی شور و فرود) بابا طاهر 🔵 لوک ِ مست ِ سر قطار: اُشتران بارکش کاروان را گویند. شتر نَر به هنگام جفت‌گیری انگاری مست می‌شود و کف از دهان‌اش بیرون می‌آید و در این حالت سنگینی بار را احساس نمی‌کند. 🟢 به جهت ِ تحلیلِ گوشه‌ها، دوبیتی‌های اول و دوم که در درآمد نوا اجرا شده، درهم‌تنیدگی درآمد و نیشابورک و اساساً فضای دانگ دوم نواست؛ که بیش از این اجازه‌ی تفکیک را به ما نمی‌دهد. https://t.me/saznorooz

ابوالقاسم عارف قزوینی (۱۲۵۹-۱۳۱۲) شاعر، ترانه‌سرا، تصنیف‌ساز https://t.me/saznorooz

نکنم اگر چاره دلِ هرجایی را نتوانم و تن ندهم رسوایی را همه شب من اختر شِمُرِم کِی گردد صبح مه ِ من چه دانی تو غم ِ تنهایی را چه خوش است اگر دیده رُخِ دلبر بیند نبُوَد جز این فایده‌ای بینایی را ملت اَر بدانند ثمرِ آزادی را برکنند ز بُن ریشه‌ی استبدادی را. ابوالقاسم عارف قزوینی https://t.me/saznorooz